Nummer 0


Een Welshe dichter | oktober 1992


Hedd Wyn sneuvelde 75 jaar geleden in Vlaanderen (Lieven Dehandschutter)<< Nummer 0

75 jaar geleden sneuvelde aan het IJzerfront een merkwaardig man: de Welshe dichter Hedd Wyn. Te Langemark werd onlangs een gedenkplaat onthuld. Maar wie was deze merkwaardige Welshman?

De Eerste Wereldoorlog schudde de Europese samenleving grondig door elkaar. Bij de verliezers werd de politieke kaart hertekend. Vier keizerskronen vielen: de Russische, de Duitse, de Oostenrijkse en de Turkse. In Rusland grepen de communisten de kans om hun denkbeelden in de praktijk te brengen. Ierland legde de basis voor zijn onafhankelijkheid.

In België werd in 1919 het algemeen enkelvoudig mannenstemrecht ingevoerd. Gerijpt door de oorlogservaring, onderging ook de Vlaamse Beweging een gedaanteverwisseling: sociologisch werd zij verbreed van een kleinburgerlijke tot volksbeweging, programmatisch verlegde zij haar horizon van taalflamingantisme naar zelfbestuursbeweging.

Symbool

Vlaanderens weezang aan de IJzer wordt verpersoonlijkt door een aantal figuren: Joe English, Renaat De Rudder, de gebroeders Van Raemdonck... Ook de andere kleine volkeren hebben hun 'symbolen'. In Wales is dat de dichter Hedd Wyn, die op 31 juli 1917 sneuvelde in... Vlaanderen. Hedd Wyn kwam om het leven bij het begin van de Derde Slag om Ieper. Hij werd dodelijk gewond nabij het Kruispunt Hagebos te Langemark en vond zijn laatste rustplaats op de militaire Gemenebest-begraafplaats Artillery Wood te Boezinge (Ieper).

Door zijn tragische dood symboliseert Hedd Wyn de band tussen Vlaanderen en Wales. Dit wordt nog versterkt door een betekenisvol toeval. Hedd Wyn won postuum de belangrijkste poëzieprijs van Wales: de Zetel van de nationale Eisteddfod. De Zetel werd vervaardigd door... een Vlaming, met name de Mechelse meubelmaker-kunstenaar Eugeen Vanfleteren, die in 1914 naar Engeland was gevlucht.

De 75ste verjaardag van Hedd Wyns dood ging niet onopgemerkt voorbij. In Wales verscheen een uitgebreide biografie en werd een gedramatizeerde film gemaakt. De film werd onlangs nog geselecteerd voor het filmfestival van Edinburgh. In november a.s. komt hij in Wales op de buis, naar aanleiding van het tienjarig bestaan van de Welshe TV. In Vlaanderen vond op 31 juli ook een Hedd Wyn-herdenking plaats. Te Langemark werd een gedenkplaat onthuld, op de begraafplaats te Boezinge vond een bloemenhulde plaats en in het stadhuis te Ieper werd een fototentoonstelling geopend.

De Vlaamse herdenking werd georganiseerd door de gemeente Langemark-Poelkapelle, de stad Ieper, het IJzerbedevaartcomité en het Vormingscentrum Lodewijk Dosfel i.s.m. de gemeente Trawsfynydd, het district Meirionnydd, het graafschap Gwynedd en de dichtersvereniging Barddas uit Wales.

Oorlogsdichter

Hedd Wyn werd geboren als Ellis Humphrey Evans op 13 januari 1887 in Trawsfynydd (Noord-Wales). Na school hielp hij zijn vader op de boerderij. Vanaf zijn 19 jaar nam hij regelmatig deel aan eisteddfodau (lokale poëziewedstrijden). Op één van die competities kreeg hij zijn pseudoniem Hedd Wyn, wat zoveel betekent als "Lichtende Vrede". Aangespoord door zijn succes in enkele lokale competities, deed hij ook mee aan de nationale Eisteddfod van Wales. In 1916 greep hij op deze wedstrijd te Aberystwyth nèt naast de hoofdprijs: een Zetel in kunstig houtsnijwerk, symbool van de ereplaats die de hofdichters aan de zijde van de middeleeuwse Welshe prinsen bekleedden.

De oorlog drukte zijn stempel op het werk van Hedd Wyn. Trawsfynydd ontving van het front het ene overlijdensbericht na het andere. Hedd Wyn droeg menig gedicht op aan zijn lijdende en overleden dorpsgenoten. Plant Trawsfynydd (kinderen van Trawsfynydd), Y Blotyn Du (de zware vlek), Nid â'n Ango (niet vergeten) en vooral Rhyfel (oorlog) behoren tot zijn beste verzen. Ze zijn een aanklacht tegen de oorlogswaanzin.

Door de invoering van de dienstplicht in Groot-Britannië in 1916 stond het gezin Evans voor een zware keuze: één zoon moest onder de wapens. Begin 1917 meldde Hedd Wyn zich om zijn jongere broer te sparen. Tijdens zijn militaire opleiding werkte hij verder aan zijn inzending voor de nationale Eisteddfod van 1917: een lang gedicht over het opgelegde onderwerp Yr Arwr (de held).

In juni 1917 voegde hij zich in Frankrijk bij zijn eenheid, het 15de bataljon van de Royal Welsh Fusiliers. Hij voltooide zijn inzending te Fléchin (Noord-Frankrijk) op 15 juli. Nog dezelfde dag vertrok hij met zijn eenheid oostwaarts. De troepen maakten zich klaar voor een nieuw offensief onder leiding van veldmaarschalk Douglas Haig.

De aanval werd ingezet op 31 juli 1917 om 3.50 uur. Hedd Wyn bevond zich toen aan het kanaal IJzer-Ieper ter hoogte van Boezinge. De Welshe soldaten veroverden eerst het gehucht Pilkem. Toen zij daarna oprukten naar het kruispunt Hagebos werden zij zwaar onder vuur genomen door de Duitsers. Hedd Wyn werd levensgevaarlijk gewond. Rond 11 uur overleed hij in een EHBO-post.

Op 6 september 1917 vond te Birkenhead, net over de grens tussen Engeland en Wales, de proclamatie plaats voor de Zetel van de nationale Eisteddfod. Tot grote verslagenheid van de duizenden aanwezigen werd bekendgemaakt dat de laureaat enkele weken eerder gesneuveld was. Over de Zetel werd een zwart rouwkleed gelegd.

De Zetel werd naderhand overgebracht naar de boerderij Yr Ysgwrn van de familie Evans in Trawsfynydd. De Zetel wordt nog elk jaar door honderden nieuwsgierigen bezichtigd. In 1918 werd Hedd Wyns verzameld werk uitgegeven en in 1923 werd in zijn geboortedorp een standbeeld onthuld.

Talloze Welshmen hebben sedert de jaren twintig ook Hedd Wyns graf bezocht. In 1934 werd een heuse Welshe bedevaart naar Vlaanderen georganiseerd. Hierbij werd ook de IJzertoren bezocht. De honderden Welshmen die dit jaar de Vlaamse Hedd Wyn-herdenking bijwoonden werden daags voordien eveneens rondgeleid in het IJzermonument.

Op Hedd Wyns monument in Trawsfynydd staat de Welshe tekst:

Zijn offer was niet vergeefs
zijn dierbaar gelaat zal niet vergeten worden
al heeft Duitsland zijn ijzeren vuist met zijn bloed bevlekt
Bij de onthulling van de Hedd Wyn-gedenkplaat te Langemark merkte voorzitter Lionel Vandenberghe van het IJzerbedevaartcomité op dat Vlaanderen zich voortaan bij dit eerbetoon aansluit.