Nummer 125


Geschiedenis | maart 2007


Julius Mac Leod herdacht (Joost Vandommele)<< Nummer 125

Het geschiedenisonderwijs in Vlaanderen is een mager beestje dat er al jaren op achteruit gaat. Zo is een figuur als de Gentse professor Julius Mac Leod (1857-1919) een illustere onbekende geworden bij de schoolgaande jeugd die tegenwoordig braafjes wordt klaargestoomd voor de arbeidsmarkt. Nochtans was Mac Leod een man van formaat die al zijn kennis en energie ten dienste stelde van het Vlaamse volk, de kleine man en vrouw incluis.
Een groep linkse Vlaamsgezinden heeft op 19 februari hulde gebracht aan het graf van Julius Mac Leod. Meervoud publiceert de toespraak die er werd gegeven door Joost Vandommele.

Naar aanleiding van de 150e verjaardag van de geboorte van professor Julius Mac Leod willen we hier aan diens graf 'en petit comité' een kleine hulde brengen. Deze korte toespraak zal geen biografische schets zijn over Mac Leod, daarvoor kun je de tekst in 'Vlaamse Hoop' raadplegen of - uiteraard - andere literatuur (1). Ik zal wél enkele zienswijzen en principes van Mac Leod trachten te toetsen aan vandaag.

Eerst wil ik nog eens wijzen op het feit dat Julius hier begraven ligt bij zijn ouders, symbolisch niet onbelangrijk want vader Aimé was een niet onverdienstelijk amateur-bioloog en moeder Sophie Fredericq, halfzuster van Roza en Virginie Loveling én van Pauline Loveling (moeder van Cyriel Buysse), schreef educatieve stukjes voor de eenvoudige 19e-eeuwse Vlaamse mens. Bij de Mac Leods was de appel dus niet ver van de boom gevallen!

Ook Mac Leods echtgenote, Fanny Maertens, was een merkwaardige vrouw. Zij was bevriend met Pjotr Kropotkin en vertaalde o.m. diens 'Mutal Aids, a factor in evolution' (2) in het Nederlands. In de periode dat het darwinisme nogal eens werd misbruikt b.v. door de pangermanisten, het Duitse militarisme, kolonialisten van allerlei slag enz. om de uitroeiing van al wat als minderwaardig werd beschouwd, te rechtvaardigen, verdedigden de Mac Leods samenwerking... Fanny Maertens was ook de halfzuster van de stiefvader van Frans Masereel. Deze laatste is overigens sterk beïnvloed geweest door de Mac Leods...

Julius Mac Leods bewustzijn en stellingen over taal en kennis zouden o.m. ontstaan zijn in de zomer van 1881 (3), toen hij als leraar aan de Brugse normaalschool op vrije basis met zijn aspirant-onderwijzers de buiten aandeed om hun zoölogische en botanische kennis bij te spijkeren. Hij stelde er vast dat de wetenschappelijke kennis o.m. door de taalkloof niet bij de gewone man kwam. Tevens merkte hij op dat er niet genoeg wetenschappelijke Vlaamse terminologie bestond om dingen te benoemen. Een schijnargument dat thans overigens nog steeds wordt aangehaald om dan maar in het Engels te publiceren. Volgens Mac Leod echter bood het Nederlands minstens zoveel kans om goede wetenschap te bedrijven dan de toenmalige wereldtaal Frans. Bovendien kan kennisoverdracht volgens hem slechts ten volle in de moedertaal gebeuren. Praktisch gezien denk ik dat we moeten vasthouden aan het principe van bestuur en kennisoverdracht in de volkstaal. Uitzonderingen kunnen ten uitzonderlijken titel en onder voorbehoud van het principe. Tijdens zijn lessen aan landbouwers en arbeiders stelde Mac Leod zich ook de vraag waar precies vakkennis en wetenschap beginnen en eindigen en omgekeerd.

Hij stelde toen ook vast dat in Vlaanderen het analfabetisme sterker was dan in de rest van West-Europa (4). Bij de lotelingen van 1895 waren 15% Vlamingen ongeletterd tegen 10 % Walen. Vergelijkbare cijfers geven ook nog: 8,37 % Fransen, 6,5 % Nederlanders en 0,5 % Denen... We kunnen ons afvragen of er vandaag echter geen nieuw analfabetisme is en of de machthebbers door vreemd en of omfloerst taalgebruik en het besmetten van democratische doorstromingskanalen, dit niet bewust creëren of instandhouden?

Naast alfabetisering zocht Mac Leod ook directe middelen om wetenschap rechtstreeks bij de gebruiker te brengen. Zijn voorbeeld was de Engelse zgn. University extention (5) die daar toen 45.000 mensen bereikte. Het moet gezegd dat de zgn. Hogeschooluitbreiding die in navolging in de jaren 1890 in Gent werd opgestart veel minder mensen bereikte... De democratisering van het onderwijs die sindsdien werd verwezenlijkt, is een goede zaak, al kun je je afvragen of er geen sleet komt op het resultaat. Is de inflatie van diploma's en het feit dat sommige leermoeë jongeren hier en daar hun broek zitten te verslijten en de andere storen wel een goede zaak? Is het algemeen cultureel niveau de laatste decennia écht gestegen of alleen maar in één of andere statistiek? Het komt er hoe dan ook op aan ook hier de juiste evenwichten na te streven...

Mac Leod schreef in zijn fameus artikel 'Taal en Kennis' van 1895, waarmee hij de strijd om de vernederlandsing van de Gentse universiteit op gang schoot, dat de Franskiljonse burgerij in Vlaanderen aan het volk niets kon bieden wegens de taalkloof maar simpelweg ook niets te bieden had. Ik vraag me soms af onze huidige Vlaamse toplaag wel beter is. Het zijn meesters in nabootsing en snobisme, net zoals hun Franstalige voorgangers. Ze bieden weinig originele en of eigen vernieuwingen. Ze zijn zeker niet in staat een natuurlijke leiding te geven aan het Vlaamse volk of een aantrekkelijke Vlaamse staat op te bouwen. Het is trouwens niet voor de belangen van deze 4x4-rijders dat er aan Vlaamse Beweging moet worden gedaan, laat staan om een eigen wettelijk Vlaams kader te scheppen om hier een soort Thatcheriaans regime in te voeren...

Het moet voor iedereen duidelijk zijn dat Mac Leod geen vakidioot was. Als positivist en aanhanger van de Aufklrungidee vond hij dat de wetenschapper intellectueel dienstbetoon aan het volk verschuldigd was. Hij vond ook dat kunst en wetenschap te hoogstaand waren om zich te laten commercialiseren (Mac Leod reageerde op wetenschap voor commercie of oorlog met 'foei'!) (6). De gewone man moest opgetrokken ofwel 'verheven worden' worden naar dit hogere niveau. Ik meen te mogen stellen dat deze idealen thans volledig in de taboesfeer zijn verzeild. Wetenschappers steken zich thans weg achter 'wetenschappelijke vrijheid' om geen verantwoording te moeten afleggen aan het volk dat hen betaalt, commercie is troef en om iets ten gronde van een onderwerp af te weten biedt een oud werk dat 'het publiek nog iets wou bijbrengen' vaak meer dan een modern waar de auteur dikwijls alleen wil laten uitschijnen hoe erudiet hij wel is... Op vele domeinen werd Mac Leod verheerlijkt maar het bleek, zoals vaak, nogal eens lippendienst te zijn... Ook in de Vlaamse Beweging van vandaag constateren we overigens veel te veel intellectuele luiheid en te weinig zelfbevraging...

Overigens is er in diezelfde Vlaamse Beweging nog iets té veel hinderende clichématige romantiek aanwezig, iets dat Mac Leod met zijn wetenschappelijke benadering precies wou terugdringen....

Mac Leod was ook een legalist. Hij gaf zijn lessen aan Vlaamse studenten in het Frans en sprak met hen buiten de lessen in het Nederlands... Hij zei ooit dat 'als de universiteit eenmaal vervlaamst zal zijn, moet het ook niet toegelaten zijn, dat hoogleraren zich aan de wet onttrekken...'. Van hem zou ook de volzin komen: 'met België als het kan, zonder België als het moet...'. Het is duidelijk dat veel van zijn jonge aanhangers het laatste van dit laatste tijdens de Eerste Wereldoorlog nogal wat graag in de praktijk hebben omgezet... Of we vandaag vlug de huidige toestand moeten opgeven voor een minder democratisch Vlaanderen blijft dé hamvraag... Een oplossing in dit verband die evenwel nog nooit is uitgeprobeerd is: een dynamiek op gang brengen die via een eigen Vlaams staatsverband, diepgaande, ook economische democratie, verwezenlijkt... Ik ben van mening dat o.m. precies vanwege het kapitale belang van taal als democratisch communicatiemiddel en bestuursmiddel bij uitstek in elke democratische opbouw, Vlaanderen het beste kader is om een onvervalste, échte democratie uit te bouwen...

Aan dit laatste doel moet - uiteraard - alles worden ondergeschikt!

Westerbegraafplaats,
Gent 19 februari 2007

(1) Testor IV, 'Professor Julius Mac Leod 150', in: Vlaamse Hoop, nr. 5, feb. 2007. Vlaamse Hoop is binnenkort raadpleegbaar op www.vlaamsehoop.org. De meeste gegevens (tenzij anders vermeld) komen uit het lemma 'Julius Mac Leod' in de Nieuwe Encyclopedie van de Vlaamse Beweging (NEVB), Lammert Buning, 'Van en over wijlen Dr. Andries Mac Leod (1891-1977)', in: Wetenschappelijke tijdingen, nr. 3, jg. 36 (1977) en uit Martens Filip, 'Julius Mac Leod en de radicalisering van de Gentse Studentenbeweging (1904-1914)', 2006, Universiteit Gent, onuitgegeven licentiaatsverhandeling.
(2) Mutual Aid: A factor in Evolution, London (1902), vertaling: 'Wederkeerig dienstbetoon, een factor in de evolutie (voorafgegaan door 'strijd voor het bestaan en wederkeerig dienstbetoon)' Amsterdam, SL Van Looy (1904).
(3) C. De Bruyne, 'Mac Leod herdacht' in: Wetenschap in Vlaanderen, nr. 2, jg. 1, okt. 1935.
(4) Jozef Goossenaerts, 'Mac Leod en de Vlaamsche 'Hoogeschool'' in: Wetenschap in Vlaanderen, nr. 2, jg. 1, okt. 1935.
(5) Idem voetnoot 2.
(6) A.J.J. Van de Velde, 'Het wetenschappelijk leven van Julius Mac Leod' in: Wetenschap in Vlaanderen, nr. 2, jg. 1, okt. 1935.