Nummer 140


Sauve qui peut | oktober 2008


De EU als "The picture of Dorian Gray" (Lukas De Vos)<< Nummer 140

"Als het volk van de stok krijgt, biedt het weinig troost te zeggen dat het een stok van het volk is", schreef Michail Bakoenin in 1873. Dat is nochtans precies wat de Europese regeringen hun kiezers voorhouden. Het internationale financieel systeem ligt dan wel op apegapen, de kleine man aanwrijven dat hij de risico's van beleggen en waardepapieren had moeten kennen, helpt geen ene moer. Want wie nadrukkelijk afwezig bleef bij, pakweg, de doorverkoop van Fortis België aan BNP-Paribas Frankrijk, was net het gild van kleine beleggers. Of van beleggers tout court. De regeringen sneden snel door de bocht van de macht. Achteraf verdedigden ze dat als "doortastend optreden". Om erger te voorkomen.

Het piramidespel van de cowboybankiers ligt op zijn gat. Meltdown, zegt het IMF. Maar het is de kleine man, de kleine ondernemer, de kleine gepensioneerde die de echte lasten draagt. Het klinkt dan ook cynisch als Europees voorzitter Nicolas Sarkozy op 3 oktober aan de 27 leiders van de EU-lidstaten schrijft: "Er is een samenhangende strategie nodig, met een juiste diagnose, gewaarborgde transparantie en afgebakende verantwoordelijkheid. Het Europees toezicht dient versterkt". Wat de nieuwe Nobelprijswinnaar economie, Paul Krugman, onmiddellijk vertaalde als: iedereen in ganzenpas achter de Britse eerste minister Gordon Brown. De enige die onmiddellijk nationaliseerde - een kleine 50 miljard overheidsgeld en -beslissingsrecht pompte in drie, vier banken. Daar kon de Europese herfsttop nog een puntje aan zuigen. Leterme was inmiddels door Sarkozy terug naar af gestuurd. Geen Europees, overkoepelend toezicht, de tijden zijn daar niet rijp voor.

Het is helaas met de huidige toppen, zoals met het financiële luchtkasteel zelf: er is een totale inflatie van topbijeenkomsten, die maar één ding gemeen hebben - er is geen gemene deler. De Europese Commissie fluit in het donker. "Europa heeft de schokgolven goed opgevangen", schrijft voorzitter José Manuel Barroso in een open brief (Le Figaro, 2/10/08). Tegen beter weten in. Barroso heeft immers geen enkel initiatief kunnen ontwikkelen om de nationale belangen van Frankrijk, Duitsland, Italië en het VK te dempen en te komen tot een gezamenlijke politiek. De Europese Centrale Bank doet het in zijn broek. Tot de Top van de Financieministers in Nice een maand geleden hield topman Jean-Claude Trichet vol dat er geen vuiltje aan de lucht was. De strijd tegen de inflatie moest voorgaan. Hij heeft zijn kazuifel snel gekeerd toen Sarkozy hem ter verantwoording floot. Tot zover de onafhankelijkheid van de ECB.

Beschamender dan de extratop van Europese regeringsleiders op 5 oktober in Parijs is nooit vertoond. De Franse president Sarkozy, al niet meteen de grootste voorstander van inspraak en overleg, ging even de internationale financiële crisis oplossen. Niet met 27, maar met de G4 - Frankrijk uiteraard, Groot-Brittannië, Duitsland, en vooruit dan maar, ook Italië. Na zijn eclatante afgang in het diplomatieke pokerspel om Georgië (zijn de Russen intussen echt bezig hun buitenposten af te bouwen in de schutkring om Zuid-Ossetië?), voelt Sarkozy, opgejaagd door de rampzalige peilingen, zich genoopt om de bankwereld naar zijn hand te zetten. Dat hij de Fransman Trichet van de Europese Centrale Bank (ECB) zover kreeg om zijn vaste koers ("geen renteverhogingen, geen buitenmaatse begrotingstekorten, alleen de beheersing van de inflatie moet ons doel zijn", ik hoor het hem nog letterlijk zeggen op de Ecofintop in het Congresgebouw van Nizza op 11 september) om te buigen, dat valt nog te verklaren. Want Trichet is an honourable man, en een Fransman bovendien. Dat Sarkozy 23 regeringsleiders zonder boe of ba voor schut zet, zonder dat er ook maar één teken van protest komt (zelfs niet van Polen of Spanje), dat ruikt naar een blote machtsgreep. Dat is poujadisme van de bovenste plank - de altijd ontkende maar wel degelijk onvervalste dictaten van een Directoire.

Frankrijk heeft daar ervaring mee. Elke revolutie is eigenlijk angst voor verandering. Het Directoire dat Parijs installeerde tweehonderd jaar geleden, niet toevallig op het dodenfeest Allerzielen van 1795, plaveide de weg voor de onomwonden dictatuur van consul-keizer-koster Napoleon. Het Directoire had maar één opzet: centraliseren, controleren, stroomlijnen. (Onfrisse anekdote: ook in de Franse revolutie ontstond het Directoire na de Conventie. Begrijpe wie kan). Een Iraans systeem, dat er op gericht was vooral protesten in de kiem te smoren. Op ongevaarlijke terreinen behield iedereen zijn vrijheid: of je nu Sjiva of Allah of Jahweh of de Grote Bouwmeester aanbad, dat zou de staat een zorg zijn; of je karikaturen tekende of schimpschriften uitgaf, hoe meer hoe liever, een betere bliksemafleider van de échte macht was er niet; of je nu bij de boer ging werken of in de krijgsmacht, dat was je eigen keuze. Maar wapendracht werd strikt aan banden gelegd. En van politieke vergaderingen kwam helemaal niks meer in huis, alleen enkelingen mochten nog petities indienen. En niks is makkelijker te vermalen dan een individu in de moloch die zich de voorzienigheid aanmat om het staatsbestel op orde te houden.

Net als nu lag het hele financiële huishouden van Frankrijk op zijn gat, de Terreur had korte metten gemaakt met alles: de edelen en hun kop, de grootgrondbezitters en hun land, de kerken en hun rijkdom, de buurlanden en hun erecodes. En dus koos Frankrijk, net als nu, voor blufpoker, de Grote Sprong Voorwaarts - die van de expansie, van de oorlog. Het scheelt niet veel nu: de troepen zijn opgedreven in Afghanistan; waar destijds de blanke sabel werd gehanteerd (in Egypte bij voorbeeld), komt nu het botte kapitalisme weer bovendrijven. België levert het ideale voorbeeld. Eerst gepluimd in de autosector, genadeloos gerold in de high tech (Lernout & Hauspie; Bell-Alcatel; Agfa-Gevaert), daarna de energiesector afgeperst, en thans de bankwereld zonder verpinken ingepalmd - met medeweten én hand- en spandiensten van de Bataafse Republiek, die zich zo graag beroept op zijn groots verleden, maar nauwelijks meer voorstelt dan een hielenlikker. Fortis netjes gesplitst, Dexia platgew alst. Ik heb het ook in de filmwereld meegemaakt toen Gaumont dacht een machtsgreep te kunnen plegen op Vlaanderen en Antwerpen. Het waren zure druiven.

Sarkozy is de exponent van scrupuleloze, nationalistische veroveringsdrang, niets meer, niets minder. En hij hanteert daarvoor de middelen die elke harteloze overheid (of bedrijfsdirectie) aanwendt. Laat de kleinen betalen. O ja, er zal ooit wel een onderzoek komen naar de wansmakelijke verloning van topmanagers. Maar het zullen de (helaas vetgevreten) vakbonden zijn die het gelag zullen betalen, op de rug van hun leden. O ja, er zal wel een nieuwe bankcode komen om wilde speculaties (met futures, met rommelhypoteken, met verwachte opbrengsten) in te perken - maar niet in die mate dat de scheiding der machten niet gerespecteerd wordt, zoals onder het Directoire. Kapitaal, kerk en kroonraad blijven krokodillen - in dezelfde poel snauwen ze elkaar af, maar wie het waagt de poel te naderen wordt been of arm afgeknapt.

Het ware gezicht van Europa is nu onthuld: een schaamteloze, kapitalistische kongsi van even schaamteloze uitbuiters, die het volk de eigen schulden verkopen als waren het rantsoeneringsbriefjes. Hoe schreef Heinrich Heine dat ? "Ein Fluch dem falschen Vaterlande, wo nur gedeihen Schmach und Schande, wo jede Blume früh geknickt, wo Fäulniss und Moder den Wurm erquickt" (Die Schlesischen Weber).

En net op dat ogenblik sterft Renaat Willockx. Het zal weinigen nog bekend zijn, maar meer dan Ludo Martens of Paul Goossens, of godlof de agent-provocateur Herwig Lerouge, was Renaat Willockx de ziel van het studentenverzet in Gent in de wilde jaren '68 tot '70. Willockx was een vreedzaam man, maar redelijk onverzettelijk. Naïef maar een doordouwer, medestichter van de PvdA en van het Instituut voor Marxistische Studies. Voor het leven uitgesloten van de Gentse universiteit na de inval van de rijkswacht in de bezette Blandijnberg in 1969 (hij heeft langer vastgezeten in de kazerne dan ikzelf, vier dagen) - tot rector Van Cauwenberghe een kwarteeuw later het onrecht ongedaan maakte. Willockx had wel de kracht van ene overtuiging. Ik ben nog in mijn eerste jaar opgekomen op zijn lijst voor de studentenverkiezingen, het Vlaams Sociaal Front (waarop ook de broer van Hugo Coveliers, later verongelukt, en Luk Van den Bossche figureerden; Boudewijn Bouckaert leidde de lijst van de CSV, de Christendemocratische Studentenvereniging, en dweepte nog met Ramses Shaffy). Ik heb hem hoofdschuddend zien doorgaan op zijn weg, tien jaar arbeider op de scheepswerven, later deed hij weer wat hij best kon: organiseren en schrijven (bij Netwerk Vlaanderen en WisselWERK). En koppig politiek bedrijven, ook al haalde hij in 2000 als lijstduwer uitgerekend 32 stemmen voor de PvdA. Hij geloofde niettemin in langetermijnwerking, in februari nog prees hij zich gelukkig om de democratisering van de universiteiten, de opmars van de vredesbewegingen en de uitbouw van de vrouwenemancipatie. Ook nu heb ik het hoofd geschud, universiteiten die steeds nadrukkelijker een filiaal van de industrie worden ("We worden schandalig weinig betaald", zei Roger Blanpain bij de voorstelling van zijn memoires, "Het is logisch dat wie meer presteert" - lees: geciteerd wordt door anderen - "ook zijn marktwaarde moet kunnen verzilveren"; tot zover de onafhankelijkheid van de intellectueel), vrede die verder af is dan ooit, vrouwengroepen die net als de milieubeweging steeds enger gaan denken. Maar zonder idealen, geen verzet. Zonder tegenspraak, geen maatschappelijke omwenteling.

Alle Europese lidstaten stuiven nu hun eigen richting uit, om te redden wat er te redden valt, in de eerste plaats hun politiek overleven. België bradeert zijn laatste kroonjuwelen, de nationalisti-sche gemelijkheid van Nederland is misplaatst, de Franse inhaligheid gebeurt onder het mom van opgedreven efficiency, de Duitse onwil om tot een gezamenlijke aanpak te komen is ingegeven door de angst van kanselier Merkel om kop van jut te worden (zeker na de beschamende verkiezingsuitslag van de CSU in Beieren), Luxemburg houdt ondanks de BLEU de knip op de beurs - wat Leterme ertoe drijft een smeekbrief te schrijven naar zijn collega Juncker om ten minste de spaartegoeden bij de Ijslandse failliete bank Kaupthing vrij te geven, Oostenrijk kent een nieuwe ruk naar rechts om de inzinking te bezweren, Ierland heeft alle andere lidstaten in snelheid gepakt en garandeert alle banktegoeden wat geld uit andere staten aanzuigt - in die kakofonie moet de EU een minimale harmonie zien te vinden.

Meer en meer ontstaat de indruk dat de blinde de kreupele bij de hand heeft genomen. De VS pompen bij de 700 miljard dollar in de reutelende economie, de beurzen van Azië en Rusland blijken reuzen op lemen voeten te zijn, het IMF erkent zijn onmacht. De implosie van het wilde kapitalisme is kompleet. Ze vergaderen zich te pletter, de G20 die 85 % van de wereldeconomie beheren, de Eurogroep en het UK in Parijs, de machtige G7, de Europese G4. Na het minitopje in Parijs hebben de G4 hun masker laten vallen: de EU kreunt onder hun Directoire. Maar de belangen van de vier zijn tegenstrijdig. Bondskanselier Merkel is uit electorale overwegingen niet bereid de instorting van andere Europese economieën op te vangen. Berlijn is al de grootste nettobetaler van de Unie, en gaat zichzelf niet kortwieken om anderen uit de puree te halen. Het VK is niet eens lid van de eurozone, maar wil zijn zeg hebben in het beleid. Frankrijk streeft gewoon zijn oude staatsnationalisme na met uitbouw van zijn energie-, wapen- en banksector.

Over één ding zijn ze het wel eens. Het enige redmiddel is verstaatsing. Zo ontstaat een nieuw solidarisme. Het volk moet zichzelf bedruipen, de werknemer moet de lasten van de werkgever delen - het eigen spaargeld beheren, het banenverlies aanvaarden, de verzwonden pensioenen afschrijven, de recessie doorbijten.

Maar de staat, dat zijn nog altijd de natiestaten van vroeger. Eigen staat eerst, en dat bewijst vooral de onmacht van Europees Commissievoorzitter Barroso. In een open brief in Le Figaro van 2 oktober toont zijn analyse aan dat andermaal zoeken naar een diagnose overbodig is. De reden is gekend, ook in Europa: er zijn ruim 8.000 banken, maar tweederde van alle transacties gebeurt door 44 grensoverschrijdende groepen. En die hebben geen gemeenschappelijk controlesysteem. Want toen het Europees Parlement in september over een toezichthouder op de banken stemde, keken de meeste fracties de andere kant op. Ze geloven hun eigen hersenspinsels en inertie. Europa staat aan de vooravond van een nieuwe godendeemstering. Het zal eerder de goede huisvader zijn dan de rentmeester die dat soort klappen op kan vangen. En op zal vangen. Want als de verblinde de kreupele bij de hand neemt, is de sloot nabij.

Met of zonder blindenstok.