Nummer 201


| november 2014


Catalonië. 80,75% van de Catalaanse kiezers voor onafhankelijkheid (Bernard Daelemans)<< Nummer 201

Op de onofficiële volksraadpleging over Catalaanse onafhankelijkheid daagde 2.305.290 mensen op, ofwel 33% van de opgeroepen kiesgerechtigden. Daarvan stemden er ruim 80% (of 1,86 miljoen) onomwonden voor Catalaanse onafhankelijkheid. 10,07% koos voor een staat, maar geen onafhankelijke staat. Er was immers een dubbele vraagstelling: Wil je dat Catalonië een staat wordt? Wil je dat die staat onafhankelijk is? Aangezien het geen officieel en zeker geen bindend referendum was maar ‘slechts’ een ‘participatief proces’, verkoos het neen-kamp in meerderheid om weg te blijven van de stembus. Toch werden nog 4,54% neen-stemmen opgetekend oftewel 104.722 burgers die de vraagstelling en het initiatief legitiem vonden.

 

Barcelona.- De aanloop naar dit ‘participatief proces’ verliep over een moeilijk en bochtig parcours en zorgde voor diepe tweespalt tus- sen de ‘soevereinistische’ partijen. Vanuit Ma- drid werd het hele initiatief van meet af aan ongrondwettelijk genoemd en de Spaanse re- gering tekende dan ook prompt beroep aan bij het Grondwettelijk Hof toen het Catalaanse Parlement op 19 september, daags na het Schotse onafhankelijkheidsreferendum, een ‘referendumwet’ stemde waarbij Catalonië zichzelf het recht verschafte om een referen- dum uit te schrijven. Het Grondwettelijk Hof nam de zaak meteen in overweging waardoor de wet reeds enkele dagen later werd opge- heven. Daarop kwamen er ferme barsten in het soevereinistische kamp omdat President Artur Mas (CiU, een kartellijst van christende- mocraten en liberalen) leek te willen buigen voor de Spaanse wettelijkheid, terwijl Oriol Junqueras (leider van ERC, oude links-re- publikeinse partij) openlijk opriep tot burger- lijke ongehoorzaamheid en de Catalaanse regering opriep om in uitvoering van de wet toch over te gaan tot de organisatie van een officieel referendum vanuit de Catalaanse regering. Ook CUP (een kleine links-radicale independentistische partij) wilde dat de Ca- talaanse regering gewoon doorging.

Had Francesc Homs, de rechterhand van Mas en woordvoerder van de Generalitat kort voordien nog verklaard dat de Catalaanse re- gering op alles was voorbereid en had geanti- cipeerd op iedere stap van de Spaanse rege- ring, dan leek het er nu op dat er door de Ca- talanen vooral veel geïmproviseerd en ge- schipperd werd. Maar dat schipperen lijkt ach- teraf gesproken wel een beetje de strategie van Mas te zijn geweest. Met als doel: de Spanjaarden om de tuin leiden. Alleen moest hij daarvoor wel de andere Catalanistische partijen achter zijn plan krijgen. Onder druk van de radicalere partijen tekende Mas het besluit tot organisatie van een referendum, dat al even snel als de referendumwet door het Grondwettelijk Hof werd geschorst.

Er doet inmiddels een grapje de ronde: “Ca- talanen hebben geen politici, maar lingüisten: als ze geen referendum kunnen organiseren dan doen ze een ‘raadpleging’ en als ze ook geen ‘raadpleging’ kunnen houden, dan noe- men ze dat een ‘participatief proces’”. Om de Catalaanse instellingen en ambtenaren te behoeden voor vervolgingsprocedures door het Spaanse gerecht, liet Mas het initiatief aan een burgerplatform Ara es l’hora, ge- schraagd door de burgerbeweging ANC (As- semblea Nacional Catalana) van Carme Forcadell en door Omnium, een prestigieuze cultuurvereniging die opkomt voor de Cata- laanse taal. Die organisaties zouden vrijwilli- gers mobiliseren om een ‘participatief mo- ment’ te organiseren op 9 november. De Ca- talaanse overheid zou alleen haar scholen ter beschikking stellen.

Deze ‘tsjeventruk’ werd door de radicalen verguisd als een lafhartige abdicatie onder Spaanse druk, maar door anderen verwel- komd als een handig manoeuvre om heel wat ambtenaren uit de wind te zetten. Hoe dan ook hadden de radicalere partijen geen ande- re keus dan aan het initiatief mee te werken, en Oriol Junqueras was zelf voorzitter van een participatief kiesbureau.

Hoe het ook zij, in een mum van tijd werd de hele operatie op poten gezet door vrijwilligers van Ara es l’hora. In totaal 43.405 vrijwilligers werkten mee aan de organisatie. Er werden 1.317 kiesbureaus opgericht met in totaal 6.695 stembussen in 942 van de 947 Cata- laanse gemeenten. Ook het ‘participatief mo- ment’ vond geen genade in de ogen van het Grondwettelijk Hof, maar de trein was vertrok- ken en niemand zag om.

In de dagen die het referendum voorafgingen bleef ook de bevolking niet stilzitten. Elke avond om tien uur ’s avonds klonk in heel Ca- talonië een gerammel van potten en pannen. Aan vele balkons en op vele drempels ston- den mensen kabaal te maken met hun huis- gerief om de eis om te mogen gaan stemmen kracht bij te zetten. Er waren ook meetings : ANC organiseerde een meeting op de Esplanade aan het Span- jeplein waar tienduizenden Catalanen op af- kwamen. Ook de CUP hield een bijeenkomst met als bijzondere gast Nines Maestro, een Spaanse passionaria en gewezen communis- tische senator.

De dag voor de stemming heeft het Openbaar Ministerie dossiers geopend naar aanleiding van klachten door verschillende politieke par- tijen (o.a. Partido Popular, de Spaanse con- servatieve regeringspartij van Eerste Minister Rajoy) en van particulieren. De rechtbank be- sloot te onderzoeken of regeringsfunctionaris- sen de hand hadden in het openen van de scholen voor de volksraadpleging maar zag af van drastischere maatregelen zoals het ver- wijderen van de stembussen, hetgeen ze een ‘proportioneel onverantwoorde maatregel’ noemde. Artur Mas reageerde op de gerech- telijke stappen en verklaarde dat, als ze iemand zochten, ze hem dan maar moesten oppakken. Premier Rajoy van zijn kant be- sloot te laten betijen “in het kader van de vrije meningsuiting”.

Bijgevolg konden de Catalanen op 9 novem- ber onbezorgd ter stembus trekken.

Door de lange periode van onduidelijkheid was het voor de internationale delegaties die onder meer in het kader van ICEC (het sa- menwerkingsverband van de Vlaamse Volks- beweging met partners uit Schotland, Zuid- Tirol, Catalonië en Veneto) naar Catalonië als waarnemers zouden afreizen niet vanzelf- sprekend om door de bomen het bos te zien. De vraag was ook of het zinvol was een der- gelijke missie aan te vatten als het toch geen officieel referendum was. ICEC besloot toch te gaan, in de eerste plaats uit solidariteit en respect voor het Catalaanse volk.

Op zaterdag werd een ICEC-delegatie ont- haald door topambtenaren van de Generalitat, die een informatiesessie organiseerden in het Museum van de Geschiedenis van Catalonië. De briefing was doordrongen van dubbelzin- nigheid, want als het ‘participatief moment’ een zuiver burgerinitiatief was, waarom voel- de de Catalaanse overheid zich dan geroepen om er toelichting over te geven? De ICEC-le- den werden weliswaar door de Generalitat als internationale waarnemers uitgenodigd, maar kregen te horen dat ze niet als dusdanig offi- cieel zouden worden geaccrediteerd. Niettemin zou het iedereen vrijstaan te gaan en te staan en te observeren wat men maar wilde. Ook vernamen ze dat de dienst Gober- nació van de Generalitat zou instaan voor de totalisering van de stemresultaten en dat de regering zelf de resultaten officieel zou mee- delen vanuit het perscentrum dat was inge- richt in het Congrescentrum vlakbij het Span- jeplein.

Een twintigtal Vlamingen begaven zich in VVB- en ICEC-verband naar Catalonië, maar er was ditmaal geen uitgebreide delegatie van N-VA-parlementsleden zoals wel het geval was twee maanden eerder bij de spectaculai- re massamanifestatie op de Diada (11 sep- tember). Wel was europarlementslid Mark Demesmaeker van de partij in EVA-verband.

Op de ICEC-persconferentie, die druk ge- volgd werd door de verzamelde Catalaanse media verklaarde Chris White van de Scot- tish Independence Convention dat ook het Verenigd Koninkrijk zeker niet gewonnen was voor de organisatie van het Schotse referen- dum. Het verschil met Catalonië is dat de Schotse premier Alex Salmond vastberaden was en aan Cameron had duidelijk gemaakt dat hij hoe dan ook zou doorgaan met zijn plannen, of het nu met of zonder het fiat van Westminster zou zijn. Op zondagochtend om 9 uur gingen de stem- bussen open. We namen een kijkje in ver- schillende stembureaus in de Catalaanse hoofdstad. Overal zagen we lachende gezich- ten van vrijwilligers die duidelijk blonken van trots over hun rol in dit evenement. Alles was picco bello georganiseerd, maar de stembus- sen waren van karton. De hoofdzitters en bij- zitters en voorzitters van kiesbureaus waren inderdaad bijzonder bereidwillig om op alle vragen van de ICEC-leden te antwoorden. Er waren duidelijke protocollen die eenvormig werden nageleefd in alle kiesbureaus.

De krant El Pais wees erop dat er geen toe- zichtsorgaan was in het leven geroepen om de correcte gang van zaken te controleren. De krant schreef ook dat de plaatselijke raad- plegingen die enkele jaren terug hadden plaatsgevonden in feite degelijkere democra- tische garanties boden dan dit participatief proces. De Catalaanse regeringswoordvoer- ders erkenden dat maar stelden dat ze een groot vertrouwen hadden in de vrijwilligers en dat dit per slot van rekening ook geen echt bindend referendum was.

In ieder geval was er duidelijk voor gezorgd dat de kiezers zich moesten legitimeren met hun identiteitskaart, dat ze toegewezen waren aan één kieslokaal en dat dubbelstemmen uit- gesloten was.

Niet alleen de vrijwilligers waren geweldig vro- lijk, maar ook de kiezers zelf. In de loop van de dag zwollen de wachtrijen aan, en het was geen uitzondering dat men een uur tot ander- half uur moest wachten alvorens zijn stem uit te brengen. De Catalanen namen het er met de glimlach bij. Ook dat het geen ‘echt’ refe- rendum was kon hen niet deren. Het signaal zou wel duidelijk zijn. De kiezers konden de aanwezigheid van de ‘niet officiële’ internatio- nale waarnemers duidelijk appreciëren en vertelden honderduit over de misstanden en achterstelling waar Catalonië en de Catalaan- se taal in Spanje het slachtoffer van zijn.

We zagen stokoude bejaarden, mensen die in rolstoel of met krukken of met een zuurstof- masker kwamen stemmen, maar ook jonge- ren, mannen en vrouwen, een echte dwars- doorsnede van de samenleving.

De hele dag verliep impelloos. In één enkel kieslokaal kwamen gemaskerde mannen bin- nengestormd om er vernielingen aan te rich- ten en enkele stembussen te vernielen.

Pas om acht uur ’s avonds werden de stemlo- kalen gesloten. De stemmen werden in ieder stembureau ter plaatse geteld. Daarbij wer- den scrupuleus de voorschriften en richtlijnen gevolgd. In elk lokaal werd een acte opge- maakt die naar het centraal telbureau in Hos- pitalet werd gevoerd. Van meet af aan was duidelijk dat een afgetekende meerderheid voor onafhankelijkheid stemde. De vraag was dan enkel nog hoeveel mensen
waren komen opdagen.

Reeds in de loop van de namiddag kon men vernemen dat de kaap van 2 miljoen zou wor- den gehaald. Het werden er uiteindelijk nog een smak meer met 2.305.290, waarvan 80, 76% voor de onafhankelijkheid stemde. Om tien uur ’s avonds verscheen Artur Mas op de televisie en gewaagde van een ‘totaal suc- ces’. In vier talen (Catalaans, Spaans, Engels en Frans) legde hij uit dat hij nu van de Spaanse regering verwacht dat ze zal instem- men met een écht en bindend referendum over de toekomst van Catalonië. Hij rekent ook op de eenheid onder de Catalaanse par- tijen om die toekomst voor te bereiden.

Het is geen geheim dat Mas snel verkiezingen wil uitschrijven waarbij hij zichzelf aan het hoofd ziet van een ‘Lijst van de President’, waar alle andere catalanistische partijen zich achter scharen. Het nieuwe parlement zal dan werk moeten maken van een onafhankelijk- heidsverklaring.

Of er een dergelijke eenheidslijst zal komen is zeer de vraag. David Fernàndez van CUP verklaarde meteen nadat de uitslag was be- kend gemaakt dat, gezien de opkomst en ge- zien de ondubbelzinnige uitslag, het Cata- laans parlement meteen werk kan maken van een onafhankelijkheidsverklaring. Sommigen wijzen al op de verraderlijke woordspelingen waar Mas op jezuïtische wijze meester in is. Want er zou wel degelijk een verschil zijn tus- sen ‘de onafhankelijkheid verklaren’ en ‘de onafhankelijkheid uitroepen’!

Het lijkt er voorlopig wel op dat Mas voorlopig zijn positie heeft verstevigd. Zijn partij staat er echter slecht voor. De radicalisering in de Ca- talaanse samenleving heeft vele CiU kiezers naar ERC doen overlopen en de peilingen ge- ven aan dat die partij op forse winst staat en CiU zal voorbijsteken. De kleine radicale for- matie CUP (thans drie zetels in het Parle- ment) zou zijn score verdrievoudigen.

Terwijl we dit schrijven heeft Premier Rajoy nog niet formeel gereageerd op de uitslag van het referendum. Spaanse regeringswoord- voerders hebben wel laten optekenen dat de resultaten van nul en generlei waarde zijn. Maar zelfs de Spaans-nationale krant El Mun- do voelt nattigheid. Hoewel er kanttekeningen worden geplaatst bij de ‘democratische garan- ties’ van de volksraadpleging, worden de re- sultaten niet fundamenteel aangevochten. En in het hoofdartikel schrijft de krant dat het mis- schien toch tijd is om te denken aan een ‘poli- tieke oplossing’ voor Catalonië (lees: onder- handelingen over het statuut).

Dat belet de krant niet om een gedreven co- lumnist aan het woord te laten die uitvaart te- gen de lafheid van de Spaanse regering die niets heeft uitgevoerd om de stemgang te beletten. De man trekt daarbij parallellen met… de Spaans-Amerikaanse oorlog in 1898 waarbij Cuba voor Spanje is verloren gegaan. De Spaanse regering wist bij voor- baat dat ze kansloos was tegen de overmacht van de Amerikanen, maar stuurde niettemin de Spaanse vloot naar Cuba om er te gaan sneuvelen. De eer van het land was gered. Niet zo, dus, in Catalonië waar de Spaanse overheid lafhartig heeft laten begaan.

De gematigde Spaansgezinde krant La Van- guardia schrijft dat het nu het moment van de laatste kans is. Als er nu niet met de Catala- nen wordt onderhandeld zal niets de afschei- ding nog kunnen tegenhouden.

 

Bernard DAELEMANS