Nummer 202


| december 2014


Zwitserland. Bibbergoud (Lukas De Vos)<< Nummer 202

Rechtstreekse democratie heeft een grote achillespees. Het gesundes Volksempfinden dreigt de rechtsstaat te dicteren. Anderzijds houdt juist de trage manier van wetgevende wijzigingen in dat, zoals in België het geval is, holderdebolderbesluiten ten enenmale worden uitgesloten. Geen ad hoc wetten die vaker dan zelden binnen de kortste keren moeten herbekeken wor- den. Of gewoon hertaald of geschrapt. Het merkwaardige is dat volksraadplegingen (want daar gaat het over) het best gedijen in confederale staten. Juist omdat ze de verschillen tussen de samenstellende onderdelen (provincies, Länder, gewesten, deelstaten, kantons) opheffen. Om de drie maanden is het weer van dattum in Zwitserland, dat centralistische regeringen (zowat de hele EU dus) in geen geval als confederatie erkent, al heet het land uitdrukkelijk Confoederatio Helvetica. De nummerplaat.

Op 3 november ging er een zucht van opluch- ting door Europa na de volksraadpleging. Drie maal neen, geen evrandering. “We hebben tijd gewonnen”, juichten regering en werkge- versorganisaties. “Er is geen breuk met de Europese
Unie”, klonk het in Brussel. “De Zwitsers hebben voor bedachtzaamheid en zekerheid gekozen”.

Vanwaar die opluchting? Drie cruciale vragen lagen voor: de terugkeer naar de goudstan- daard, een drastische inperking van de inwij- king, de afschaffing van belastingvoordelen voor miljonairs. De derde vraag was maar een schot voor de boeg: van de ruim 8 miljoen Zwitsers zijn er een klein kwart vreemdelingen – voor een groot deel mensen uit de EU die ofwel een lu- cratieve job vonden en kunnen genieten van de ruime sociale voorzieningen, ofwel al zo rijk zijn dat ze hun geld veilig hebben opge- borgen in de discrete banken. Die zowat 33.000 miljonairs betalen in het merendeel van de kantons daarop alleen een vlakke taks. Het Mattheuseffekt speelt dan sterker dan ooit. De rijken worden nog rijker, als ze alleen een forfaitaire belasting op hun uitga- ven krijgen, maar niet op hun reëel kapitaal en hun winsten. Toch keerde 59 % van de kiesgerechtigden zich tegen de uitbreiding van de vermogensaanslag. “We willen de kip met gouden eieren niet slachten”. Want juist het aanzuigen van Croesusfortuinen en de omzwachtelde aanpak van de miljonairs heeft van Zwitserland een kruispunt van kapitalen en invloedrijke banken gemaakt, zelfs al is het bankgeheim (vooral onder Amerikaanse druk) minder strikt dan tevoren. Eigen rijkdom eerst dus.

De radicale afbouw van de immigratie was een heikeler punt. In februari stemde een nipte meerderheid (50,3 % - er is dus toch een mogelijkheid tot wijziging van het bestel) in met beperkingen op het vrij verkeer van werknemers. Dat besluit hangt als een mo- lensteen rond de nek van de Zwitserse rege- ring, die zoals gebruikelijk samengesteld is door alle democratische partijen die zetels hebben veroverd in het parlement. Dat is na- tuurlijk een apart maar werkzaam syteem: consensus is belangrijker dan tegensprekelijk debat. Volksraadplegingen zijn juist bedoeld om van onderen uit die konsensus in vraag te stellen, en hebben een boeiend partij-over- schrijdend effekt. Er dient altijd een dubbele meerderheid te zijn: bij de kiezers, en bij de kantons.

De aanvaarding van een vreemdelingense- lectie verplicht de regering nu tegen februari 2017 om wetgevende maatregelen te nemen. Lukt dat niet, dan moet de Bondsraad bij de- kreet het besluit van het volk honoreren. Eu- ropa was daar niet blij mee. Een aanslag op het Schengenakkoord, dat het vrij verkeer van personen waarborgt, en dat ook niet-EU lan- den als Zwitserland of Noorwegen hebben den als Zwitserland of Noorwegen hebben ondertekend. Brussel was not amused. Het schortte meteen de studentenuitwisseling (Erasmus) op en de koppeling van Zwitserse infrastructuur aan de energiemarkt (Horizon 2020). Een nieuwe stap, nu uitgelokt door een conservatieve milieubeweging, had kunnen leiden tot een regelrechte breuk, en dus iso- lering van Zwitserland.

Maar ook in de EU staat Schengen onder druk. De aanslepende crisis heeft de Poolse bouwvakkers of Bulgaarse seizoenswerkers al een slechte naam bezorgd. Het zijn vijfde kolonnes, zo lijkt het, met een rampzalige na- latenschap. Niemand is vergeten hoe begin 2008 de zowat 100.000 Oost-Europese bouw- vakkers vrijwel onmiddellijk na de instorting van de drie grote banken, Kaupthing, Glitnir, en Landsbanki, have en goed in de steek lie- ten, spoorslags naar huis terugkeerden, en binnen de maand het hele land opzadelden met onafgewerkte bouwwerven. Overigens gooiden verschillende Europese lidstaten in- tussen visjes uit om de eigen arbeidsmarkt en de eigen sociale voorzieningen af te scher- men.

Het Europees Hof van Justitie heeft Duitsland in het gelijk gesteld in de zaak van een Roe- meense immigrante, die nooit een baan had gezocht maar wel werkloosheidsvergoedin- gen eiste van de staat. Berlijn moet helemaal niks. David Cameron, de veelgeplaagde eerste minister van het Verenigd Koninkrijk, stelt zich veel scherper op. Het VK is al geen lid van de eurozone, en heeft sinds Maastricht een opt out inzake sociaal beleid. Met de hete adem van de ultranationalisten van UKIP in de nek voor de verkiezingen van mei 2015, voert hij de toon op. Op 28 november hield hij een vlammende toespraak in een fabriek in Staffordshire. Zijn zelfzuchtige retoriek staat haaks op de Europese richtlijnen. Cameron wil inwijkelingen, ook uit de EU, pas na vier jaar verblijf laten genieten de sociale tege- moetkomingen. Toeslagen voor kinderen in thuislanden gaan de schop op. Wie na een half jaar geen baan gevonden uit, moet terug naar zijn land van herkomst.

Dat populisme slaat ook aan bij de Zwitsers, als het maar goed verpakt wordt. En dat deed ‘Ecopop’. De instroom van buitenlanders, al- dus de initiatiefnemers van het referendum, weegt op de ongeordende bouwkoorts, en verscherpt de aantasting van het kwetsbare milieu, de watervoorziening, de verschraling van de landelijke omgeving. Dat zowel socia- listen als uiterst rechts zich daarin konden vin- den, baart verwondering, maar de uitslag liet niets aan de verbeelding over. Driekwart van de Zwitsers willen niet verder gaan dan de in februari goedgekeurde scherpere controles. Geen vast procent dus, geen ondermijning van de economie, want met hooguit 0,2 % inwijking per jaar (16.000 mensen, vijf keer minder dan vandaag) raken sommige secto- ren als de high tech of de farma-industrie an- ders in nauwe schoentjes. De regering had dan ook heftig campagne gevoerd tegen dit voorstel.

Grotere verrassing was de duidelijke afwijzing van het goudprobleem. Het officiële peilingbu- reau SRG zag de koppeling van de Zwitserse frank aan de euro (steevast op 1,2 Sfr per € vastgepind, wat de frank laag houdt en de uit- voer bevordert) steeds meer aanhang verlie- zen. En dan biedt alleen de goudvoorraad een zeker tegengewicht. De raadpleging wou dat de Centrale Bank zijn goudreserve optrok van 8 naar 20 %. Daardoor moest de Bank de komende vijf jaar 1.500 ton opkopen. De Bank was in alle staten. Zo’n maatregel zou de slagkracht van de ZCB kortwieken, er kon dan geen extra geld gedrukt worden om een deflatie in te tomen, een ordentelijk muntbe- leid werd gedwarsboomd. Bankvoorzitter Thomas Jordan wees erop dat door de goudschommelingen 10 miljard dollar verlies werd geboekt, dat sedert midden 2011 de goudprijs met 37 % was afgekalfd – wat, o ramp, voor het eerst leidde tot geen uitbeta- ling van dividenden in 2013 -, en dat er geen band bestaat tussen prijsstabiliteit en het aan- deel van de goudreserves. Bijna 78 % van de kiezers volgden hem. Want de verwachte ren- teverhoging in
Amerika zal de prijs van het goud nog meer drukken.

Het was even bibberen. Toch is Zwitserland niet uit de problemen. Er blijft twijfel bestaan over de wisselkoersen, Duitsland vorig jaar, Nederland dit jaar hebben ook al goudvoorra- den weggehaald uit de VS. En de betrekkin- gen met Europa dreigen alweer te verzuren, nu een nieuw burgervoorstel in de maak is om artikel 121a van de grondwet gewoon te schrappen. Dat artikel verplicht de regering het aantal inwijkelingen eigenmachtig te be- palen (“Die Schweiz steuert die Zuwanderung von Ausländerinnen und Ausländern eigen- ständig. Die Zahl der Bewilligungen für den Aufenthalt von Ausländerinnen und Auslän- dern in der Schweiz wird durch jährliche Höchstzahlen und Kontingente begrenzt”), en verbiedt het afsluiten van internationale ver- dragen die tegen dit artikel ingaan (“Es dürfen keine völkerrechtlichen Verträge abgeschlos- sen werden, die gegen diesen Artikel
verstos- sen”).

Geleerden, kunstenaars, zakenlui en sporters hebben zich verenigd in de groep “Raus aus der Sackgasse” – weg uit het doodlopend steegje. Een afschaffing van artikel 121a maakt in hun ogen rechtstreekse, bilaterale onderhandelingen met de EU dwingender en fleksibeler. Lees: een verzachting van de be- perkingen, die dus aanvaardbaar worden voor (ettelijke lidstaten van) de Unie. Of dat voor- stel volgend jaar al ter stemming ligt is onze- ker, al maken de initiatiefnemers zich sterk dat te kunnen doordrukken. Maar dat er voor 2017 iets moet gebeuren aan het migratiebe- leid staat buiten kijf. De hoop in weldenkende kringen is gegroeid, dat wel, want zoals de Tribune de Genève besloot: “Zwitserland is teruggekeerd naar de Realpolitik”. Bedoeld wordt: het hemd is nader dan de rok.

Lukas DE VOS