Nummer 223


Conferentie Europese Unie (E.U.) van Europese volksbewegingen | januari 2017


De E.U. en de toepassing van het zelfbeschikkingsrecht (Bernard Daelemans)<< Nummer 223

De EU en de toepassing van het zelfbeschikkingsrecht

Onafhankelijkheid is geen juridische maar een politieke kwestie

Op 11 januari vond in het Europees parlement een tweede conferentie plaats over de toepassing van het zelf- beschikkingsrecht in de EU, mee opgezet door ICEC, het samenwerkingsverband van volksbewegingen uit Vlaanderen, Catalonië, Schotland, Baskenland, Zuid-Tirol en Veneto. Ruim 250 deelnemers vonden op een doordeweekse woensdag de weg naar deze studiemiddag – dat is zelden gezien in het Europees parlement - die net als de eerste editie, in december 2015 werd mogelijk gemaakt door EP-lid Mark Demesmaeker, die als gastheer optrad. Deze keer was er enthousiaste medewerking van wel zeven europarlementsleden van vier politieke fracties uit vijf verschillende naties. Onder meer stonden de gevolgen van de Brexit voor de drie betrokken naties, Schotland, Wales en Ierland aan de orde van de dag. Maar ook werd duidelijk gesteld dat de Europese hoofdsteden zich niet kunnen verschuilen achter de Europese rechtsorde om de 'juridische onmoge- lijkheid' te decreteren van de zogenaamde 'interne uitbreiding' (het ontstaan van nieuwe lidstaten door seces- sie uit een andere lidstaat). Een gemeenschappelijke resolutie van de zeven parlementsleden werd neerge- legd bij het bureau van het parlement en zal hopelijk eindelijk een parlementair debat op gang trekken. De Eu- ropese overheden wordt met aandrang gevraagd om niet langer de andere kant op te kijken of zelfs vijandig te staan tegenover de democratische processen die nu in verschillende Europese deelstaten aan de gang zijn en die allicht uiteindelijk zullen uitmonden in de stichting van nieuwe Europese lidstaten. Maar om deze volkeren pro-actief tegemoet te treden en meer pragmatime en flexibiliteit aan de dag te leggen met betrekking tot het zelfbeschikkingsrecht van deze Europese naties. De conferentie werd getolkt in het Nederlands, Engels, Spaans, Baskisch, Welsh en Catalaans!

 

Naast Mark Demesmaeker traden de Baski- sche EP-leden Josu Juaristi (Bildu) en Izas- kun Bilbao (PNV) op als mede-organisator   en verder ook de Catalanen Ramon Tremosa (PDC) en Joseph Maria Terricabras (ERC),  de Welshe Jil Evans (Playd Cymru) en de lerse Martina Anderson (Sinn Féin). Ook de secretaris van het parlement van Veneto, An- tonio Guadagnini nam actief deel aan de conferentie naast een schare academici en middenveldvertegenwoordigers en natuurlijk de lCEC woordvoerders uit verschillende landen.

Mark Demesmaeker typeerde de autistische maar ook contradictorische Europese houding tegenover de democratische zelfbeschik- kingsprocessen die zich in verschillende lan- den voltrekken aan de hand van een uit- spraak van de voormalige Europese Raads- voorzitter Herman Van Rompuy : "Het is niet aan mij om een standpunt in te nemen over de interne organisatie van een lidstaat, maar Catalonië zou zich buiten de Europese Unie plaatsen, mocht het zijn onafhankelijkheid uit- roepen. Ik heb er alle vertrouwen in dat Span- je verenigd blijft." Dit vat het helemaal samen: officieel heeft de EU geen standpunt maar te- gelijk worden politieke uitspraken gedaan en zelfs dreigementen geuit aan het adres van de bevolkingen die op secessie uit zijn. Er wordt compleet voorbijgegaan aan het feit dat deze secessie-bewegingen breed gedragen zijn door de burgerbewegingen. Door hun houding dragen de Europese autoriteiten bij tot het vergroten van de kloof tussen de EU en de burger.

Hier wordt vanuit de hoofdsteden van sommi- ge lidstaten een machtspolitiek gevoerd die staatsvorming tot taboe maakt. ln Spanje wor- den zelfs strafprocessen ingeleid tegen onder meer de voorzitter van het Catalaanse parle- ment. Als er ergens een democratisch deficit bestaat, dan hier wel. Demesmaeker stelde ook onomwonden dat ook Vlaanderen dient te streven naar staatsvorming. Europese regio's voeren wel heel wat Europese regelgeving uit, maar beslissen niet mee over de totstandko- ming van die wetten. Kortom, de huidige structuren vervreemden de burgers van de EU.

De Griekse jurist Nikos Skoutaris vindt het vreemd dat de EU zo vijandig staat, juist te- genover die naties die zich willen integreren inhet Europese samenwerkingsverband. Hij geeft wel aan dat het Europese rechtskader zijn beperkingen heeft. Zo neigt hij, op louter juridische gronden, ook naar de conclusie dat een deelstaat van een lidstaat die zich onaf- hankelijk verklaart, inderdaad in principe de hele aanvraagprocedure tot EU-lidmaatschap wederom zou moeten doorlopen, terwijl in feite een minimale verdragsaanpassing ook zou kunnen volstaan. Maar daarvoor is poli- tieke wil nodig. Als die wil er is, is zeer veel mogelijk. Het Europees recht puilt uit van de uitzonderingen, speciale regelingen en crea- tieve oplossingen voor bijzondere gebieden. Van Groenland (dat nog wel Deens is, maar toch geen deel uit maakt van de Europese Unie) tot de Spaanse enclaves in Marokko, Ceuta en Melilla (die wel tot de EU, maar niet tot de Europese Douane-unie behoren), zijn er flexibele constructies bedacht. Na de Brexit is er hoe dan ook een oplossing nodig voor Noord-lerland want zomin de lerse Republiek als het Verenigd Koninkrijk willen opnieuw een harde grens op het eiland instellen. Voor Schotland zou men een 'omgekeerd Groen- landscenario' kunnen voorzien zodat Schot- land, in tegenstelling tot de rest van het VK, toch blijft deel uitmaken van het EU-rechts- gebied. Maar de eerste vereiste is een poli- tieke wil op het niveau van de lidstaten.

De Baskische hoogleraar rechten Juanjo Al- varez plaatste eveneens heel wat vraagte- kens bij een strict-juridische benadering van het zelfbeschikkingsrecht. Om te beginnen zijn er verschillende benaderingen van het recht mogelijk. Het recht zou een instrument moeten zijn en geen corset. Hij onderscheidt een Angelsaksische benadering, die ervan uit- gaat dat het recht zich moet aanpassen aan een evoluerende realiteit, en een continentale benadering die het recht beschouwt als in steen gebeiteld waardoor de politieke realiteit zich moet schikken naar het versteende recht.

Los daarvan moet men vaststellen dat er nu eenmaal geen draaiboek voor onafhankelijk- heid bestaat. De onafhankelijkheid van een staat komt altijd tot stand in een context van politiek pragmatisme en diplomatiek overleg.

Maar geen enkele democratische en geweld- loze daad van zelfbeschikking heeft ooit voor problemen gezorgd. Het schijnt Alvarez toe dat landen die onafhankelijk willen worden best in de eerste plaats aankloppen bij de Verenigde Naties en niet bij de EU. Het lijkt Alvarez echter niet meer dan normaal dat lan- den als Catalonië en Schotland, na secessie, in afwachting van hun definitieve status wel binnen de EU blijven. Uit hoofde van het Ver- drag van Lissabon hebben hun inwoners immers EU-burgerrechten verworven, waarvan ze niet zomaar eenzijdig kunnen worden beroofd.

Nog vanuit Baskenland bracht Angel Oiarbi- de een getuigenis over de activiteiten van de burgerbeweging Gure Esku Dago die, naar Catalaans voorbeeld, onofficiële volksraadple- gingen organiseert, die heel wat burgers op de been brachten, en waarover hier in het juninummer van Meervoud al uitvoerig werd bericht.

De Catalaans-Amerikaanse schrijfster Liz Castro schetste de historiek van de indruk- wekkende Catalaanse burgerbeweging. Deze democratische massabeweging wordt echter bekampt door de Spaanse overheid die straf- rechterlijke vervolging instelde tegen hoge vertegenwoordigers van de Catalaanse natie, zoals parlementsvoorzitter Carme Forcadell. Met 16% van de bevolking binnen de Spaan- se staat, kunnen de Catalanen nooit de Spaanse grondwet wijzigen. "We vragen geen interventie van de EU. Maar we vragen wel om toe te zien hoe de democratische kracht van het Catalaanse volk het moet opnemen tegen de ondemocratische houding van de Spaanse staat. En we vragen erkenning van het democratisch mandaat dat zal voortvloe- ien uit het onafhankelijkheidsreferendum dat in september zal plaatsvinden", aldus Castro. Behalve Schotland en Noord-lerland, is ook Wales geconfronteerd met de gevolgen van de Brexit, met dat verschil dat de Welshe bevolking wel degelijk voor de Brexit opteerde, terwijl de regering van Cardiff ertegen was. (De Noord-Ieren en Schotten stemden mas- saal voor het behoud van het EU-lidmaat- schap). EP-lid Jil Evans stelde dat Wales nu voor de keuze staat om zich meer op Engeland te gaan richten, dan wel meer naar de buitenwereld te kijken.

Maar een van de meest prangende getuige- nissen van de namiddag was wel die van de (Noord-)Ierse Martina Anderson. Nooit had zij kunnen bevroeden, toen zij jaren geleden in de gevangenis zat, dat zij het tot Europees parlementslid zou schoppen, en nog minder dat de Brexit van het Verenigd Koninkrijk de inter-Ierse relaties en de noodzaak van een Ierse hereniging zo hoog op de agenda zou zetten. Maar de Goede Vrijdag-akkoorden hebben veel mogelijk gemaakt, en Anderson wilde onderstrepen dat de Europese Unie daarbij wel degelijk een gunstige rol heeft ge- speeld. Daarom is het niet goed te begrijpen dat de EU vandaag de stem van de burgers uit het Noorden van Ierland, die binnen de EU willen blijven, niet wil horen. Terloops laakte Anderson ook het lot van de zieke Baskische gevangen die volgens Spaanse en internatio- nale wetten in feite in vrijheid moeten worden gesteld, maar nog altijd zijn opgesloten en zelfs verstoken blijven van medische hulp, wat een warm applaus aan het publiek ontlokte.

Om de urgentie van de Ierse kwestie te illus- treren schetste Connor Patterson van de Ka- mer van Koophandel van Newry een alarme- rend beeld. Het grensstadje Newry ligt ongeveer halverwege tussen Belfast en Dublin, op het grondgebied van het VK. In de jaren 1970 was het een triestige plek met piekende werk- loosheidscijfers. Vandaag is de werkloosheid er teruggedrongen tot 2%! Heel wat Europese investeringen in infrastructuur, zoals de aanleg van de snelweg tussen Dublin en Belfast en een gloednieuw treinstation hebben bijge- dragen tot de ontsluiting en economische ont- wikkeling van de stad. De inter-Ierse handel is goed voor een omzet van 1 miljard pond per week. De Ieren maken zich dan ook erg onge- rust nu het VK de EU gaat verlaten. Nog maar pas zijn de laatste overblijfselen van de mili- tair bewaakte staatsgrens ontmanteld en nu bestaat de angst dat een nieuw 'harde' grens wordt gevestigd op het eiland. Zelfs een 'sof- te' Brexit zou onvermijdelijk heel wat proble- men veroorzaken. De inwoners van Noord- Ierland hebben ingevolge de Goede Vrijdag- akkoorden de keuze tussen een Iers en een Brits paspoort. Hoe moet het dan als een deel van Ierland wél en een ander deel niet langer tot de EU behoort?

In haar polititeke conclusies hernam het Baskische europarlementslid Izaskun Bilbao grosso modo de gedachtegang van Juanjo Alva- rez : het recht moet een instrument zijn en geen keurslijf. De naties die onafhankelijk willen worden kunnen best in de eerste plaats bij de Verenigde Naties aankloppen.

Democratische en geweldloze processen die tot onafhankelijkheid leiden, behoren niet pro- blematisch te zijn voor de Europese rechts- orde. Pragmatisme, flexibiliteit en diplomatiek overleg zijn de wegen die de Europese autoriteiten dienen te bewandelen.

In een laatste ronde kwamen de stemmen van ICEC aan bod.

De jonge journalist Michael Gray van het nieuwe pro-onafhankelijkheidsdagblad The National was de eerste Schotse stem in het gremium. Daarmee compenseerde ICEC de opvallende afwezigheid van de SNP (Scottish National Party), die in het geheel niet aan het symposium had meegewerkt noch deelnam. Dit werd door de ICEC-delegatie betreurd en gezien als een teken dat de Schotse regering zich niet publiekelijk op één lijn wil stellen met Catalonië om de Spaanse regering niet voor het hoofd te stoten en zo de eigen kansen op erkenning als EU-lidstaat niet in gevaar te brengen. Gray bracht in herinnering dat een meerderheid van 54% van de Schotten in 2014 te kennen gaf binnen het VK te blijven, terwijl in 2016 65% aangaf bij de EU te willen blijven. Hij stelde dat deze stemmingen niet tegelijk kunnen gehonoreerd worden. Terwijl de Engelsen een anti-establishment stem uit- brachten, willen de Schotten binnen de EU blijven. Dat laatste lijkt de kansen te verhogen dat Schotland streeft naar de status van onaf- hankelijke staat binnen de EU. De Schotse re- gering heeft een drievoudige strategieuitgewerkt, die in de vorige Meervoud-editie ook  al  door SNP-boegbeeld Alex Salmond uit de doeken werd gedaan: in eerste instantie aansturen op een softe Brexit (een optie die
van meet af aan als weinig realistisch werd gezien, en definitief kan worden opgedoekt nu May onomwonden voor een 'harde' Brexit heeft gekozen – zie ook artikel 'May versus Sturgeon, elders in dit blad). De tweede optie was om voor Schotland een uitzonderingsstatus te verwerven die het land zou toelaten binnen de Europese Gemeenschappelijke Markt te blijven. De laatste optie is om het onafhankelijkheidsproces nieuw leven in te blazen en binnen de twee jaar een nieuw re- ferendum te houden. Ook al is inmiddels de onduidelijkheid over de positie van de Britse regering opgeklaard, de onzekerheid over de Brexit-onderhandelingen maken het moeilijk om een timing te plakken op een mogelijk nieuw referendum, wat voor enige onrust zorgt in de Schotse beweging. Gray meent dat de onafhankelijkheid van Schotland de start kan zijn van een nieuwsoortige Europese Unie en merkt dat er voor het eerst vanuit de Europese cenakels signalen van welwillend- heid komen om het Schotse standpunt te aan- horen. Hij wilde graag besluiten met woorden van de Iers-Schotse vrijheidsstrijder James Connoly : "Wij willen geen nieuwe vlag, wij willen een nieuw land."

Anna Arqué van ICEC-Catalonië bracht twee voorname gasten in het pannel : de ANC-ver- antwoordelijke voor internationale betrekkin- gen, Montse Daban en Jordi Domingo i Garcia-Milà, van het burgerforum Constituïm. Deze laatste maakt deel uit van een groep activisten en juristen die timmerden aan een ontwerp van Catalaanse Grondwet, in samen- spraak met de basisbewegingen in Catalonië. Zij hadden in de marge van hun deelname aan de conferentie ook contacten met N-VA- prominenten in het Vlaams en Federaal parle- ment. Het is de bedoeling dat deze ontwerp- grondwet een basis vormt voor debat in het Catalaanse parlement. De eerstgenoemde Daban buigt zich binnen de Assambleia Na- cional Catalana, dé grote burgerbeweging
voor onafhankelijkheid, over de kwestie hoe straks, in september, de Catalanen uit de dia- spora kunnen meestemmen voor het eerste échte én bindende referendum dat de Catalaanse regering voornemens is te organise- ren. Arqué zelf benadrukte dat, gezien de om- standigheid dat de Spaanse staat nooit tot een echte dialoog met de Catalanen bereid zal zijn, het unilaterale referendum de enige uitweg is uit de Catalaanse impasse en dat dit ook een democratische en bijgevolg ook legi- tieme strategie is. De Catalaanse regering moet echter ook bereid zijn te handelen en de maatregelen te treffen die de Catalaanse staat meteen operationeel maken. Zoniet blijft een succesvol referendum ook maar een loze kreet.

Tot slot kon Luca Polo van ICEC-Veneto trots melden dat het parlement van Veneoto in no- vember van vorig jaar een resolutie heeft aan- genomen waarin onder meer wordt gesteld: "Daarom erkennen wij dat wanneer het uni- verseel zelfbeschikkingsrecht door de staats- instellingen wordt verworpen, de burgers en naties van Europa het enige mogelijke kun- nen en moeten doen : via hun representatieve en democratisch verkozen parlementen een- zijdig dit zelfbeschikkingsrecht uitoefenen, dat van nature onderdeel uitmaakt van de interna- tionale rechtsorde."

Bernard DAELEMANS


Download PDF