Nummer 41


Het goede leven | november 1998


Patxarana: hèt Baskisch afzakkertje (Jan Cauwenberghs)<< Nummer 41

Menig Baskenlandreiziger is wel eens een avondje doorgezakt met een 'neska polita' en/of patxarana. Een 'neska polita' is een mooi Baskisch meisje en patxarana is dé likeur van Baskenland. Ook in kringen van Vlaams-Baskische solidariteit loopt het goedje vlot door de keel. Het gaat om een zoete likeur die een mengeling is van anijs en een ietwat wrange smaak, die soms doet denken aan framboos.

Patxarana, patxaran of pacharán (Spaanse schrijfwijze) is een afleiding van het Baskische woord basarana, wat sleedoornpruim of sleekriek betekent. De sleepruim (of -kriek) is de pitvrucht van de sleedoorn en is de basisvrucht van de patxarana.

De sleedoorn is de voorvader van onze pruimenboom. De vrucht heeft echter een wrange smaak, vandaar de naam sleepruim.

De sleepruim werd in de middeleeuwen gebruikt als medicijn tegen een moeilijke stoelgang. De pruimenfamilie heeft, zoals bekend, een eerder laxerende eigenschap. Daarom dat menigeen die een nachtje te lang in het gezelschap van patxarana heeft doorgebracht het 's anderendaags kan bekopen met menigvuldig bezoek aan latrinaire vertrekken.

Het sap van de sleepruim in de patxarana bevordert de spijsvertering, wat het ideaal maakt als degustief na een stevige maaltijd. In Baskenland volgt na de maaltijd trouwens in de regel een copa patxarana.

De sleepruim is vooral te vinden in kalkrijke bodems, bodems die bestaan uit puin van gesteenten. Sleedoorn komt in onze contreien vooral voor in de Voerstreek, de Ardennen en de Eiffel. In Baskenland gedijt de sleedoorn aan de voeten van de Pyreneeën en het Cantabrisch gebergte, de uitlopers van de Pyreneeën die parallel lopen met de kustlijn tot tegen Santander.

Patxarana komt oorspronkelijk uit de Baskische provincie Nafarroa (Navarra), die zich uitstrekt aan beide zijden van de Pyreneeën (in zowel 'Spaans' als 'Frans' Baskenland). Patxarana was en is een huislikeur. De bergbewoners trokken eind september, begin oktober de bergen in op zoek naar de sleepruimen die ter hoogte van de loofbomen veelvuldig langs de wegen groeien. De sleepruimen liet men dan een aantal maanden trekken op anis, een anijslikeur afkomstig uit Asturië. Later verspreidde de aanmaak van patxarana zich over de andere gebieden van zuid ('Spaans') Baskenland, de Rioja en Cantabrië.

In Noord-Baskenland is patxarana enkel gekend als importartikel en het is dan ook vooral te vinden in bars waar veel Zuid-Baskische vluchtelingen over de vloer komen. In Noord-Baskenland wordt Izarra als dé Baskische likeur commercieel gepromoot.

Zowat elke Bask beweert dat zijn patxarana de enige echte is. Iedereen heeft immers zijn eigen recept. In vele gevallen worden er kamillebloempjes, koffiebonen en zelfs brandy toegevoegd. De Navarrezen beweren dat hun patxarana natural (dus zonder toevoegingen) de enige echte is.

Sinds de jaren zestig wordt patxarana op industriële wijze geproduceerd. Sommigen beweren dat de sleepruim voor de aanmaak wordt ingevoerd uit Scandinavië, anderen beweren zelfs dat er helemaal geen sleedoorn meer aan te pas komt en dat de drank gemaakt wordt door toevoeging van kunstmatige aroma's. Dit lijkt ons wel enigszins overdreven, temeer daar een aantal merken patxaran op de markt brengen waarbij de sleepruimen in de fles aanwezig zijn. De beo tsjernobill die een aantal jaren geleden de mascotte was van de Vlaams-Baskische club Gure Etxea was verzot op deze lekkernijen, en heeft er menige kater aan overgehouden.

Een aantal industriële patxaranas zijn verkrijgbaar in heel de Spaanse staat: La Navarra, Zocco (van het Franse huis Marie Brizard) en in mindere mate Etxeko. Een aantal benamingen refereert aan de huispatxarana: Pacharán de casa (Spaans voor 'patxarana van het huis, uit Logroño, La Rioja), Etxeko (Baskisch voor 'van het huis', Viana, Nafarroa, De Caserio (Spaans voor 'van de hoeve', Logroño, La Rioja)... Andere verwijzen naar de sleepruim zoals basarana (Baskisch voor 'sleepruim', Murio, Araba), Las Endriñas (Spaans voor 'de sleepruimen', La Rioja) of de plaats van herkomst: La Navarra, de Navarra, Nafareko, de Rioja, de Cantabrico...

Op dit ogenblik zijn er een honderdtal merknamen.

De echte huispatxarana is bijna verdwenen ten voordele van de half ambachtelijke. Vele Basken kopen de speciale voor patxarana industrieel aangemaakte anis en verwerken die op basis van hun persoonlijk recept tot patxarana.

Patxarana is de laatste tien jaar ook verkrijgbaar in Vlaanderen, meestal bij Spaanse winkeliers in migrantenbuurten (bijvoorbeeld in Sint-Gillis en de buurt van het zuidstation te Brussel of de buurt beneden de oude haven in Antwerpen) of bij invoerders van Spaanse producten: Bernard y hijos te Antwerpen (La Navarra) of Vinos Granada te Laken (Basarana).

En als je 't echt niet vindt... kan je mits afspraak een glaasje komen degusteren op onze redactielokalen in het Vlaams Huis te Brussel.