Nummer 50


Terugblik | oktober 1999


De Vlaamse reflex van de KWB (Dirk De Haes)<< Nummer 50

Na de Tweede Wereldoorlog ontstond er opnieuw een toenadering tussen de Christelijke arbeidersbeweging (ACW) en de Vlaamse beweging; eerst schoorvoetend als reactie op de repressie, de Waalse beweging en de achterstelling van de Vlaamse werknemer, vanaf de jaren vijftig op grote schaal door een convergerend eigentijds programma van sociaal-economische thema's. Van alle organisaties die het ACW herbergt (ACV, CM,...) was het vooral de KWB die massaal op Vlaams gebied kon mobiliseren. Aan het einde van de twintigste eeuw blikt Meervoud eens terug op de geschiedenis van de KWB en gaan we na hoe het vandaag staat met de Vlaamse reflex ervan.

Toen het ACW (Algemeen Christelijk Werkersverbond) in 1921 als koepel voor de Christelijke arbeidersbeweging het licht zag, werd al gauw aangevoeld dat er niet alleen voor de materiële, maar ook voor de sociaal-culturele welstand van de leden diende te worden gezorgd. Vooral, bleek het, was er een tekort aan vorming voor de volwassen arbeiders. Daarom werd in 1929 de Centrale voor Volksontwikkeling georganiseerd, die uitliep in de stichting van de jongerenorganisatie (V.)K.A.J. en de vrouwenorganisatie K.A.V.

Vanaf 1935 ontstonden de lokale parochiale werkliedenbonden, o.a. in Leuven, Mechelen en Antwerpen. Pas vanaf 1945 werd de KWB (Katholieke Werkliedenbond) een zelfstandige deelorganisatie binnen het ACW.

Sindsdien is de KWB de sociaal-culturele organisatie van het ACW die zich op de Nederlandstalige, mannelijke loon- en weddetrekkende richt.

In de beginjaren ('45-'50) benaderde de KWB de arbeidersproblematiek vooral vanuit een godsdienstige, zedelijke invalshoek. Het ging er vooral om een krachtige organisatie uit te bouwen 'tot herkerstening van de werkersstand'. Door de rol van de talrijke priesters was de vorming zeer belerend. Op de Vlaamse Sociale Week van 1947 sprak de ACW'er Geraard van den Daele echter krachtige taal. Hij riep enerzijds op tot hulp aan de herstructurering van de Waalse economie, maar anderzijds eiste hij de toepassing van de taalwetten en de vernederlandsing van het bedrijfsleven als aanzet tot economische democratie. Hij was verbolgen over het gebrek aan Vlaamse fierheid, over de ondervertegenwoordiging van Vlamingen op elk beleidsniveau en over de voortdurende epuratie en repressie. Hij maakte vooral een punt van de zware inspanning die nodig was voor Vlaamse bewustwording: hierin zag hij een belangrijke rol weggelegd voor de sociaal-culturele verenigingen zoals K.A.J., K.A.V. en zeker voor de K.W.B. In mei 1948 zag RAAK het licht, het maandblad van de KWB, dat onmiddellijk aanknoopte met de Vlaamse actualiteit en de arbeidersproblematiek. Ook de andere persorganen van het ACW, dagblad Het Volk en weekblad De Volksmacht spraken al sinds de dynamitering van de IJzertoren in 1946 krachtige flamingante taal. Rond 1950 had de KWB al zo'n 54 000 leden.

In de periode 1950-'55 steeg het ledental tot meer dan 90 000. De nadruk kwam meer op sociaal-economische eisen te liggen en er werd afgestapt van de belerende techniek in de vorming. De KWB stelde ook de dubbele taalgrens vast (linguïstische grens in België, sociale taalgrens binnen Vlaanderen). De Christelijke arbeiders werden nu de grootste groep die eiste dat er iets gedaan werd aan de hoge werkloosheid in Vlaanderen, de enorme pendelarbeid en de lagere inkomens in Vlaanderen.

Tegen 1960 had de KWB 124 000 leden verspreid over meer dan 1.100 afdelingen. Ondertussen was de Vlaamse opgang via de KMO's niet meer te stuiten, terwijl de Waalse industriële achteruitgang, de 'transitie van de Waalse mijnen naar de Vlaamse havens' (met de staking tegen de Eenheidswet) het Wallingantisme radicaliseerde. In 1961 stichtte André Renard de Mouvement Populaire Wallon (MPW) die openlijk voor federalisme ijverde. Ook bij de Vlaamse arbeiders weerklonk de oproep voor decentralisatie van de overheid en voor emancipatie van de Vlaamse mens. De verkiezingen van maart 1961 lieten zien dat er in Wallonië winst voor de communisten was, terwijl in Vlaanderen de Volksunie omhoog ging. Het bleek dat ook KWB'ers durfden voor de VU te stemmen i.p.v. traditiegetrouw voor de CVP. Het Vlaams Aktiekomitee Brussel en Taalgrens (VABT), waarvan Meervoud-redacteur Toon Roosens secretaris was, bereidde ondertussen een reeks massabetogingen voor en kwam tot een goede samenwerking met de KWB-afdelingen. Het Volk, De Volksmacht en Raak maakten mee propaganda en op 22 oktober 1961 was onder de 70 à 100 000 deelnemers aan de Eerste Mars op Brussel het ACW massaal aanwezig. Vooral de KWB bracht zijn leden op de been. Alleen al vanuit Rotselaar, toendertijd een dorp met 4500 inwoners, vertrokken naast leden van andere organisaties, ook meer dan honderd betogers onder KWB-vlag! Er werd betoogd voor een duidelijk afgebakend Vlaanderen waar het Nederlands de enige voertaal was in de administratie, het onderwijs en het bedrijfsleven en tegen verfransing en broodroof. De slogans 'Brussel Vlaams!' en 'Werk in eigen streek!' wisselden elkaar af.

Aan de Tweede Mars op Brussel (4 oktober 1962) nam het ACW niet officieel deel maar het initiatief genoot de volle steun van de persorganen van de Christelijke arbeidersbeweging. Weer waren duizenden KWB'ers op post. Maurits van Haegendoren stak in zijn beroemde 'De Vlaamse Beweging nu en morgen' een pluim op de hoed van de KWB, vooral omdat ze "in hun orgaan Raak, kennis en besef van deze eigen-Vlaamse noden aan de arbeiderswereld hebben medegedeeld ...". Verder stelde Van Haegendoren dat "de Vlaamse beweging (...) geen voordeel heeft bij de verzwakking van het syndicalisme...".

Het funeste overleg van Hertoginnendal (1963) voorzag in een afbakening van Vlaanderen door een vaste taalgrens maar installeerde tegelijk de faciliteiten in de randgemeenten. Het VABT plande een derde mars voor eind 1963 te Antwerpen, maar reeds op 22 juni 1963 was er een waarschuwingsbetoging te Wemmel georganiseerd in samenwerking met de KWB: verscheidene ACW-prominenten, waaronder Van den Daele, stapten mee op.

Tegen 1964 ging de KWB naar 137 000 leden: het hoogste ledental ooit. De individuele visie op de arbeider werd vervangen door een relationele: de arbeider in de onderneming. De KWB riep op tot hervorming van de onderneming tot een samenwerking van evenwaardige partners via medezeggenschap en deelname in de winst.

In de slag om Leuven (Leuven Vlaams!) waren plaatselijke KWB'ers prominent aanwezig. De KWB was nu de radicaalste beweging binnen het ACW, zowel op Vlaams als op sociaal gebied, problematieken die als ten volle verstrengeld werden ervaren.

Door de inzet van de Christelijke arbeiders zijn ook de ogen van vele socialisten en liberalen opengegaan. De oude, rechtse Vlaamsnationalisten zagen de toenadering tussen Vlaamse en arbeidersbeweging met lede ogen aan en deden alles om de 'verlinksing' te niet te doen; uiteindelijk verloor de Vlaamse beweging hierdoor weer haar slagkracht.

Einde jaren '60 en begin jaren '70 stelde de KWB dat de Kerk zich moest aanpassen aan de arbeiders en niet andersom: sommigen stelden openlijk de 'K' van KWB en de verbondenheid met de CVP in vraag. In de jaren '70 verbreedde de KWB haar interessesfeer en ging zich ook bezighouden met grondbeleid en milieu, onderwijs, vrije tijdsbesteding en derde wereldproblematiek. Vanaf 1978 werd de 'Katholieke Werkliedenbond' omgevormd tot de 'Kristelijke Werknemersbeweging': het congres bevestigde de blijvende christelijke inspiratie, sprak een appreciatie uit voor het marxisme, maar wees zowel de kapitalistische als de communistische maatschappij van de hand. Verder werd er gepleit voor arbeiderszelfbestuur. In de jaren tachtig nam de KWB massaal deel aan de anti-rakettenbetogingen en staken KWB'ers hun sympathie voor Agalev niet onder stoelen of banken (anno 1999 telt Agalev verschillende KWB'ers onder zijn mandatarissen).

Sinds de staatshervormingen van 1980, 1989 en 1993 is de Vlaamsvoelendheid onder de ACW- en KWB-nomenclatuur gesmolten als sneeuw voor de zon. Net zoals bij andere socio-culturele bewegingen blijft de basis echter steeds latent Vlaamsgezind. In 1989 was ik betrokken bij de viering van '75 jaar H. Hartparochie' te Heist-op-den-Berg: een jonge KWB'er die ook in de organisatie zat zorgde ervoor dat er enkel een Vlaamse leeuw en een Europese vlag werden uitgehangen.

Hoe het vandaag gesteld is met de Vlaamse reflex van de KWB onderzoeken we aan de hand van een kleine polemiek in Raak.

Vandaag telt de KWB zo'n 96 000 leden in meer dan 980 plaatselijke afdelingen. Het verenigen, het informeren en bewustmaken van werknemers blijft de eerste opdracht. Zijn specificiteit vindt de KWB in een blijvende evangelische inspiratie (eerbied, solidariteit, rechtvaardigheid), door alles te bekijken door de werknemersbril en door te 'bewegen' op 4 verschillende manieren:

  1. Ontmoeting, ontspanning, zinvolle vrije tijdsbesteding (o.a. de talrijke volleybal- en computerclubs),
  2. dienstverlening (o.a. samenaankoop stookolie),
  3. vorming en
  4. actie en vertegenwoordiging.
Voor 1999 werd gewerkt rond de vijf jaarthema's: 'onze leefomgeving '(milieu en mobiliteit), arbeid op maat van het gezin (arbeidstijd, gezinstijd en de combinatie hiervan), gezin en vrije tijd (het gezin en vrije tijd centraal stellen), de wereld ons dorp (multicultureel samenleven, derde wereld, wereldsolidariteit), sociaal, zeker en gezond (sociale zekerheid en gezondheid).

Huidig KWB-voorzitter is Peter Warson, een man wiens oprecht engagement niet in vraag kan gesteld worden. Hij publiceerde echter in het mei-nummer 1999 van Raak een redactioneel over de Kosovo-crisis waarin hij enkele halve waarheden aan enkele platte algemeenheden koppelde. Ten slotte vond hij het nodig (voormalig) staatssecretaris Moreels te citeren: "Ik kan de resoluties m.b.t. de staatshervorming van het Vlaams Parlement begrijpen, maar achter die eisen ontwaar ik steeds meer een eigen-volk-eerst-strategie".

Reacties van gewone KWB'ers bleven niet uit. In het juni-nummer van Raak verscheen een brief van een lezer uit Ranst die o.a. zei: "Wat in Kosovo gebeurt heeft niets, maar dan ook helemaal niets met België te maken. (...) Ik had altijd verondersteld dat de KWB toch wel enige Vlaamse reflex zou bezitten. Blijkbaar heb ik me vergist". De redactie zette onder deze brief een kortere, schampere 'nvdr': Ten oorlog!

In het juli-nummer van Raak verscheen een tweede reactie, van iemand uit Herent, die schreef: "(...) Het is intellectueel oneerlijk een verband te leggen tussen enerzijds het democratisch streven naar meer autonomie voor Vlaanderen en het "eigen-volk-eerstprogramma" (dwz de uitwijzing van de vreemdelingen) van het Vlaams Blok of, erger nog, tussen anderzijds de situatie van de Franstaligen in de rand (die daar een minderheid zijn) en de lotgevallen van de Albanese meerderheid in Kosovo.(...)".

Verder sprak deze lezer over 'desinformatie en manipulatie' door Peter Warson. Nu antwoordde de redactie iets minder hooghartig, maar o.i. niet minder dom: "Democratisch streven naar autonomie is best te verzoenen met solidariteit en een multiculturele samenleving. De Belgische federale staat en de Joegoslavische federatie onder Tito zijn daar voorbeelden van. (sic!) Maar wat gebeurt er wanneer autonomie solidariteitsmechanismen afbreekt en uitloopt op het verjagen van wie niet tot het eigen volk behoort? Dat is de cruciale les van wat zich in de Balkan afspeelt. (...)" Dit bewees natuurlijk dat de Raak-redactie niet echt bollebozen in het vak geschiedenis bevat.

Een derde reactie volgde in het Raak-nummer van september jl., waarin een KWB'er uit Minderhout zich boos maakte wegens de zelfingenomenheid van het KWB-bestuur en zeker wegens de repliek van Raak op de lezer uit Ranst: Ten oorlog!: "Waarmee dus wordt gesuggereerd dat betrokken briefschrijver wel weer zo'n vuige racist zal zijn, zo'n Vlaams Blokker, zo'n fascist...of met andere woorden de KWB-leiding is zéér verdraagzaam, zolang ge het maar met hen eens zijt, zoniet zullen ze u (zeker als ge Vlaming zijt) wel eens flink belachelijk (proberen) te maken! Dit alles volgens het principe: wij zijn de democraten en als ge niet akkoord zijt, kunt ge een pak rammel krijgen! (...) Tot slot, beste redactie, Vlaming zijn is geen besmettelijke ziekte, noch een vieze kwaal, noch een misdaad! (...)".

Nu zag de Raak-redactie zich genoodzaakt een genuanceerder antwoord te geven: "Wij zijn Vlaming, wij zijn daar fier op en zouden daar graag fier op willen blijven. Daarom verzetten wij ons tegen voorstellen om van de taalgrens een solidariteitsgrens met de Waalse sociaal verzekerden te maken. Wie daarvoor pleit -het Blok heeft het over een diefstal van 400 miljard- verklaart aan gewone mensen die werkloos, ziek of gepensioneerd zijn de oorlog. Als Vlaamse KWB vechten we wel tegen de niet objectiveerbare verschillen tussen Vlaanderen en Wallonië (...). Die misbruiken zijn overigens geen Waals monopolie en moeten we dus ook in Vlaanderen blijven bekampen". Hiermee sluit de KWB-leiding zich aan bij het mainstream-gedachtengoed over de Belgische verhoudingen. Het is wel positief dat deze polemiek binnen Raak nog mogelijk was, dat zulke brieven überhaupt nog gepubliceerd geraakten: sommige andere organisaties doen alsof deze discussie niet bestaat. Met de KWB valt dus nog wel te praten.

Daarom vragen wij ons af hoe het met hun Vlaamse reflex in de toekomst zal gaan. Zal de KWB, als grote werknemersvereniging met een duidelijk Vlaamsgezind verleden, zich aansluiten bij de nieuwe krachten (en er haar stempel op drukken), wanneer het duidelijk wordt dat Vlaanderen naar zelfstandigheid reist, of zal ze gehecht blijven aan het Belgisch federalisme met zijn kwakkele verhoudingen en compromitterende instellingen? Zal de KWB uiteindelijk kunnen kiezen voor een Vlaamse en Waalse staat die als bevriende volkeren binnen Europa op gelijke basis en met eerbied voor elkaar kunnen samenwerken? Of blijft men verknocht aan een monarchie die duidelijk haar zelfzuchtige vinger in economie en politiek heeft maar die omsluierd wordt door de sprookjes-propaganda? Blijft de KWB bij haar stelling dat zowel communistische dictatuur als kapitalistische maatschappij verwerpelijk zijn? Ziet de KWB in dat de Belgische bourgeoisie verkocht is aan de industrieel-financiële oligarchieën en dat de EU, het IMF, de Wereldbank, de NAVO enz... slechts instrumenten zijn om de wil van de kapitalisten op te leggen aan ontluikende sociaal-economische krachten en kleine naties? Ziet de KWB in dat hierdoor de nieuwe sociale krachten waarop de Vlaamse welvaart steunt verstikt worden: de duizenden KMO's in de dienstensector, de tienduizenden nieuwe zelfstandige, professionele ondernemers en de honderdduizenden intellectuele arbeiders in de derde sector? Wij hopen dat de KWB de discussie niet uit de weg gaat in hun bekommernis voor de werknemers en volkeren van de wereld.