Nummer 57


Dietsland | mei 2000


Het Nederlands nationalisme: vlag en wimpel (Mik Stas)<< Nummer 57

Vrijwillig doet Nederland afstand van de gulden als onafhankelijkheidssymbool. De Nederlandse driekleur is daar nog lang niet aan toe. De eerste week van mei zie je in Nederland in welke massale collectieve gemoedstoestand het land verkeert. Het Hollands nationalisme krijgt zijn jaarlijkse adrenalineopstoot tijdens de feestweek die met Koninginnedag begint op 30 april - dit jaar op 29 april omdat 30 april een zondag was -, en eindigt op 5 mei met bevrijdingsdag. Op 4 mei zit daar nog dodenherdenking tussen. Maar zeg niet tegen de Nederlander dat hij nationalistisch is. Dat vindt hij ronduit een vies woord. De meeste Nederlanders zijn tegen het nationalisme, ook al is er geen volk in West-Europa dat uiterlijk nationalistischer is dan de Nederlanders. Met uitzondering van de Britten misschien, maar zij voelen zich dan ook geen West-Europeanen.

Een nationaal onderzoek in Nederland leerde dat 46% van de Nederlanders dit jaar actief deelnamen aan Koninginnedag. En wie zoals ik door Nederland toerde op deze uiterst gezellige dag valt het meteen op hoeveel vlaggen je ziet. Als wij in Vlaanderen alleen kunnen dromen van één vlag per straat op 11 juli, zijn er zelfs veel straten in Nederland waar huizen zonder vlag de uitzondering zijn. Zelfs het republikeinse Amsterdam vlagt op Koninginnedag. En ik wil hier nu niet de discussie aangaan of dit allemaal uit liefde voor Trix en de haren is, maar één zaak is zeker : er heerst op zo'n dagen een duidelijk oranje-samenhorigheidsgevoel.

700.000 man op de been in Amsterdam dit jaar, ondanks het minder fraaie weer. Het is niet niets. Elk dorp, elke stad organiseert zijn of haar Hollandse 11 juliviering. Toegeven, op zijn Hollands, met veel vrijmarkten, wij noemen dat brocante- en rommelmarkt, kraampjes met gebakken vis en andere toestanden, veel bier in plasticbekertjes, muziekbandjes op de hoeken van de straat, en heel veel mensen die zich oranje-trutterig optutten, maar ze doen het toch maar. En de horeca speelt er op in met speciale acts en optredens in hun zaken. Als wij zo'n volksfeesten zouden kunnen realiseren in onze steden en gemeenten zal flinksdenkend Vlaanderen ons zeker een te nationalistische visie aansmeren. Maar voor de van nationalisme vies zijnde Hollanders is dat heel normaal.

Leuk detail op zo'n dag is dat de ons bekende Hollandse driekleur plots een vierkleur wordt. Naast de rood-wit-blauwe vlag wappert een oranje wimpel of strik. Navraag leert dat de kleur van de Nederlandse vlag niet zo eenvoudig is, en nog altijd tot discussie leidt bij orangisten. En er zijn er toch nog steeds wat. Want ook al vinden ze Bea te stijf, Alex mag op beide oren slapen. De Oranjes zullen nog een tijdje op de troon blijven zitten. Want alle opiniepeilingen waren duidelijk: het volk volgt de politici in de hele discussie niet.

De kleur van de bovenste vlaggenbaan scheurt Nederland al eeuwen doormidden. Oorspronkelijk was die oranje, maar nu is die rood. De oranjewimpels zijn een compromis om de verbondenheid - 'Oranje Boven' - met het koninklijk huis te visualiseren. Het maakt Nederland waarschijnlijk tot het enige land dat zijn nationale vlag bij enkele gelegenheden verbouwt.

Even een stukje geschiedenis. Als de watergeuzen enkele maanden na de inname van Den Briel Gouda binnentrekken, voeren ze "vendelen orangien, wit en blaauw" met zich mee. De kronieken geven niet aan hoe ze er precies uitzagen. Er bestaat geen sluitende verklaring voor de keuze van de juiste kleuren. Oranje herinnert ongetwijfeld aan Willem van Oranje. Maar waar wit en blauw naar verwijzen? Nog tijdens de Tachtigjarige Oorlog komen er driebanige vlaggen in zwang. Zo bestelt de Admiraliteit van Zeeland in 1587 enkele vlaggen "van de couleuren oraenge, blanche, bleu, in drie velden, om deselve vlaggen te gebruycken op schepen van oorloge".

Het oranje in de vlag verschiet snel naar rood, al blijft het raadselachtig waarom. Anti-Oranjegevoelens kunnen een oorzaak zijn, want het rood verdringt het oranje rond 1650 als er geen Oranje-stadhouder is.

Eind 18de eeuw wordt de kleur van de vlag inzet van politieke strijd. De prinsgezinden zweren bij oranje-wit-blauw, de patriotten bij rood-wit-blauw. Eind jaren 1780 wisselen de kleuren oranje en rood nogal eens volgens wie het voor het zeggen heeft. Dit in detail beschrijven zou ons te ver leiden. Als de Fransen in 1794 de Verlichting brengen in Nederland, is er geen plaats meer voor de Oranjes en dus ook niet meer voor het oranje in de vlag. De rood-wit-blauwe vlag doet ook dienst als symbool van het Koninkrijk Holland dat in 1806 geproclameerd wordt met als koning de - Franse - Lodewijk. Als de Fransen in 1813 verjaagd worden, roept Nederland weer om Oranjes. Op vele plaatsen worden effen oranje vlaggen uitgestoken, maar ook de oude horizontale rode-witte-blauwe dundoek komt van zolder. Als de Hollandse vlag met oranje strik uit de toren van het paleis in Amsterdam wordt gestoken, is de trend gezet die tot op vandaag stand houdt.

Koning Willem I laat de Nederlandse vlag met rood bestaan, zeer tot ongenoegen van de orangisten onder de bevolking. Nu en dan laait de discussie eens op om in de vlag rood door oranje te vervangen, het hevigst onder het bewind van Wilhelmina, toen Nederland opnieuw dicht bij de oranje-blanje-bleuvlag stond. Pittig detail: Zuid-Afrika bedankt in 1928 Jan van Riebeeck voor het stichten van de Kaapkolonie met de invoering van het oranje-blanje-bleu. In 1937 komt er een definitief Koninklijk Besluit dat de vlag vastlegt in rood-wit-blauw. Sinds 1951 liggen zelfs de tinten van de kleuren vast. Het rood wordt helder vermiljoen en het blauw kobaltblauw.

Het zal de Nederlanders vandaag echter een zorg wezen. Ook op 5 mei werd er massaal gevlagd en als Nederland het niet onaardig doet tijdens Euro 2000 mag je zeker zijn: heel Nederland zal massaal vlaggen, met de oranje band eraan, al wordt die in Friesland nogal eens vervangen door een band met pompeblêden. Maar zeg niet dat het een uiting is van een Hollands nationalistisch gevoel. Want dat vinden ze een vies woord. Orangist zijn is voor hen geen vorm van nationalisme. Begrijpe wie kan. Maar daarvoor zullen het wel Nederlanders zijn zeker...