Nummer 79


Friesland | september 2002


Studentenvereniging Bernlef lanceert eigen Kameleonfilm als protest tegen de Hollandstalige 'Schippers van de Kameleon' (Onno P. Falkena)<< Nummer 79

Het was een première om in te lijsten. Op een bloedhete zondagmiddag in augustus lag er een 500 meter lange rode loper van de Friese studentensociëteit 'De Pizel' naar filmhuis 'Images' in Groningen vanwege de 'wrâldpremière' van de bijzondere rolprent 'De Kameleon sjocht yn it waar' (De Kameleon kijkt in het weer). De korte en geestige studentenfilm met Nederlandse ondertitels kreeg met steun van diverse sponsoren een heuse 'masterpremière' in Grins, zoals Groningen in het Fries heet, inclusief vier limousines voor hoofdrolspelers en regisseur en een heuse taalrel, die praktisch alle kranten en TV-nieuwsrubrieken haalde.

Wat wil het geval? Uitgeverij Kluitman, die de rechten bezit op de Kameleon-jeugdboeken, besloot te elfder ure de première te boycotten en verdere vertoningen van 'De Kameleon sjocht yn it waar' te verbieden op straffe van juridische stappen en dwangsommen.

Bernlef bedacht de eigen Kameleonfilm dit voorjaar als creatief protest tegen het feit dat de Friese regisseur Steven de Jong de familiefilm 'De Schippers van de Kameleon' in het Nederlands opneemt en niet in het Fries. Bij Bernlef vinden ze dat een gemiste kans. "Het verhaal speelt in een Fries dorp. Wij kunnen ons niet voorstellen dat een dorpssmid in zo'n dorp Nederlands spreekt met z'n kinderen. Volgens ons horen Hielke en Sietse gewoon 'Heit' en 'Mem' te zeggen tegen hun ouders in plaats van 'Vader' en 'Moeder'," verklaart webmaster en gelegenheidsacteur Thaeke Kuipers van Bernlef op de speciaal voor de gelegenheid gelanceerde site www.fryskekameleonfilm.nl

De Bernleffilm is een biezonder product geworden. Snel gemonteerd op rockmuziek van Friese bands als Bombarje, Reboelje en Sabeare is het een etalage van typisch Friese studentenhumor. Het maakplezier spat van het scherm en de grollen zijn onvoorspelbaar genoeg om niet te vervelen. Of de voor Friese verhoudingen peperdure 'Schippers van de Kameleon' wel even leuk is moet nog maar afgewacht worden.

Beide speelfilms zijn gebaseerd op de populaire kinderboekenserie van Hotze de Roos, waar sinds 1949 maar liefst zo'n 13 miljoen exemplaren van verkocht zijn. Voor wie nooit zo'n boek gelezen heeft, en dat zijn er in Nederland maar weinig; de boeken gaan over de Friese tweelingen Hielke en Sietse en de avonturen die ze beleven met hun lelijke, maar bijzonder krachtige motorboot 'De Kameleon'. De Roos woonde toendertijd in Krommenie en schreef zijn boeken in met Friesismes gekruid Nederlands en niet in het Fries, legt regisseur Steven de Jong van de film 'De Schippers of the Kameleon' uit. Een slap argument voor wie weet dat De Roos nimmer onderwijs in zijn memmetaal genoot en bovendien het heitelân gedwongen achter zich had gelaten om den brode.

'Er wordt ook Fries gesproken in de film, maar het was nooit de bedoeling dat het een Friestalige film zou worden,' zegt De Jong. Hij maakte eerder furore met twee low-budgetfilms in het Fries: De Gouden Swipe en De Fûke. 'Als je in het Fries werkt ben je beperkt in de keuze van acteurs,' zegt De Jong. 'Zelf nu kostte al het de nodige moeite om een geschikte tweeling te vinden voor de hoofdrollen. Ik ben erg blij dat ik dit keer voor het eerst een fatsoenlijk budget heb, daar was ik wel aan toe.'

Ferbjustere

Bernlef bevestigt dat De Jong verdiensten heeft voor de Friese cultuur en de Friese film en juist daarom kunnen de studenten zijn redenering moeilijk volgen. "De succesvolle film 'Nynke' van Piter Verhoeff heeft heel Nederland geconfronteerd met het Fries en de tweetaligheid. Deze nieuwe kinderfilm was en is een prachtige kans om hetzelfde met een nieuwe generatie te doen. Een film voor heel Nederland kan best in het Fries. Wij waren dan ook ferbjustere toen de Friese acteur Rense Westra ons vertelde dat de Kameleonfilm niet in het Fries zou zijn," vertelt producer Boele Terpstra van de Bernlef-film. "We zijn begonnen met een protest in een persbericht, maar we realiseerden ons al gauw dat dat niet zou helpen. Toen hebben we maar besloten om zelf een film te gaan maken. Maar we hadden geen idee wat we ons op de hals haalden. We dachten eerst aan eén draaidag. Het zijn vijf lange, vermoeiende dagen geworden." Bernlef werd voortreffelijk bijgestaan door het videocollectief en de audiovisuele dienst van USVA, het cultureel centrum van de universiteit. Verder werd door velen belangeloos meegewerkt. Van de 125 Bernlef-leden deed een derde deel mee aan het filmproject als acteur, chauffeur, cateraar of posterplakker.

Bernlef slaagde er al gauw in om een aantal bekende Friezen te strikken voor een gastrol zoals de Friese weerman Piet Paulusma, die in de film wordt ontvoerd. Voormalig Commissaris der Koningin Hans Wiegel is voortreffelijk getypecast als Friessprekende Hollandse burgemeester en voormalig Olympisch Kampioen hardrijden Ids Postma laat zijn schaatsen bij 'heit' (vader) Klinkhamer slijpen.

Vooral het filmdebuut van Wiegel zorgde voor veel publiciteit. Wiegel genoot zichtbaar van zijn heldenrol in het hart van de Friese beweging en stak de studenten voor de camera van Omrop Fryslân graag een hart onder de riem in hun ongelijke strijd tegen Kluitman. "Deze film mag Fryslân, mag Nederland niet onthouden worden. Kluitman zou zich juist moeten verheugen over alle publiciteit."